Từ một căn bệnh thường được nhắc đến ở người trung niên và cao tuổi, đái tháo đường (hay tiểu đường) ngày càng được phát hiện ở người trẻ, thậm chí có trường hợp chưa qua tuổi vị thành niên. Điều đáng nói là bệnh không phải lúc nào cũng có dấu hiệu rõ ràng. Đường huyết có thể tăng dần qua từng ngày, từng tháng, trong khi người mắc bệnh vẫn cảm thấy mình khỏe mạnh.

Hướng tới Ngày Đái tháo đường Thế giới 14/11, Tạp chí Sức khỏe+ thực hiện cuộc phỏng vấn với ThS.BS. Nguyễn Huy Cường - Nguyên Phó Trưởng khoa Đái tháo đường, Bệnh viện Nội tiết Trung ương, hiện điều hành Phòng khám Nội tiết Huy Cường, để cùng nhìn nhận căn bệnh này từ một góc độ gần gũi hơn: Không chỉ vì sao người trẻ mắc đái tháo đường, mà còn làm thế nào để nhận biết nguy cơ, ăn uống, vận động và điều trị đúng cách.

Nhắc đến bệnh đái tháo đường, tôi nhớ lại thời điểm ra trường năm 1989, đến năm 1990 bắt đầu công tác tại khoa Nội tiết - Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai. Khi đó, khoa có khoảng 35 giường bệnh và hầu hết bệnh nhân đái tháo đường nhập viện đều ở độ tuổi 60-70. Người trẻ hơn cũng thường phải khoảng 50 tuổi.

Còn hiện nay, bên cạnh những bệnh nhân ở độ tuổi 60, 70, 80, chúng tôi ngày càng gặp nhiều người mắc bệnh khi mới 20-30 tuổi. Nhóm tuổi 40-50 cũng có số người mắc bệnh rất nhiều. Cá biệt, có những trường hợp chưa qua tuổi vị thành niên đã mắc đái tháo đường type 2. Điều này cho thấy, tuổi mắc bệnh đang có xu hướng trẻ hóa và vấn đề này cần được quan tâm đúng mức.

Nếu xét về căn nguyên sâu xa, đái tháo đường có liên quan đến yếu tố di truyền. Các nhà khoa học đã xác định có hàng trăm loại gene khác nhau tham gia vào quá trình chuyển hóa đường. Nếu những gene này gặp sai lệch, chúng ta có thể mắc bệnh đái tháo đường.

Tuy nhiên, gene không phải là yếu tố duy nhất. Bệnh còn chịu tác động của môi trường và lối sống. Trong khoảng vài chục năm trở lại đây, thói quen sinh hoạt của con người đã thay đổi đáng kể.

Trước kia, chúng ta vận động cơ bắp nhiều hơn. Dù ăn khá nhiều tinh bột và chất đường, cơ thể cũng tiêu hao năng lượng qua hoạt động hàng ngày. Còn hiện nay, nhiều người ít vận động, trong khi thực phẩm ngày càng được tinh chế kỹ. Chúng ta ăn cơm trắng thay vì những loại gạo ít qua chế biến; dùng nước ép, sinh tố thay cho việc ăn trái cây nguyên quả; thường xuyên sử dụng thức ăn nhanh - những thực phẩm được tiêu hóa nhanh và có thể làm đường huyết tăng nhanh.

Khi tình trạng này lặp đi lặp lại, tuyến tụy phải tăng tiết insulin để xử lý lượng đường trong máu. Sau nhiều năm, tuyến tụy có thể trở nên mệt mỏi, trong khi tình trạng kháng insulin gia tăng, từ đó góp phần làm xuất hiện bệnh.

Ngoài ra, còn có những yếu tố môi trường như ô nhiễm, các chất tồn dư trong thực phẩm và áp lực trong công việc, cuộc sống. Stress kéo dài cũng có thể làm tăng tình trạng kháng insulin. Khi nhiều yếu tố cùng cộng dồn, nguy cơ mắc các bệnh rối loạn chuyển hóa, trong đó có đái tháo đường, sẽ tăng lên.

Hiện nay, đái tháo đường được chia thành nhiều type, nhưng khi nói đến căn bệnh này, chúng ta thường tập trung vào hai loại chính là type 1 và type 2.

Đái tháo đường type 1 có bản chất liên quan đến cơ chế miễn dịch. Hệ miễn dịch vốn có nhiệm vụ nhận diện và tiêu diệt vi khuẩn, virus xâm nhập cơ thể. Tuy nhiên, ở một số người, tế bào beta của tuyến tụy - nơi sản xuất insulin - có cấu trúc khiến hệ miễn dịch nhận diện nhầm và tấn công. Khi những tế bào này bị phá hủy, cơ thể thiếu insulin và người bệnh phải phụ thuộc vào insulin để điều trị.

Trong khi đó, đái tháo đường type 2 liên quan đến tình trạng rối loạn tiết insulin và kháng insulin. Tuyến tụy vẫn còn tế bào tiết insulin, nhưng lượng insulin không đáp ứng đủ nhu cầu của cơ thể; tình trạng kháng insulin càng khiến vấn đề trở nên rõ rệt hơn.

Với đái tháo đường type 1, triệu chứng thường khá rầm rộ và dễ nhận biết. Người bệnh có thể ăn nhiều, uống nhiều, đi tiểu nhiều và gầy sút cân. Vì biểu hiện rõ nên bệnh thường được phát hiện sớm.

Ngược lại, đái tháo đường type 2 thường tiến triển từ từ. Đường huyết tăng dần từng chút một, nhưng người bệnh hầu như không nhận thấy triệu chứng rõ ràng, nhất là ở giai đoạn đầu. Chính điều này khiến nhiều người chủ quan.

Khi đường huyết tăng cao hơn, người bệnh cũng có thể xuất hiện các biểu hiện như ăn nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều và gầy sút. Ngoài ra, có những dấu hiệu kín đáo hơn, chẳng hạn tình trạng viêm nhiễm tái đi tái lại, thường xuyên đau răng hoặc nhiễm khuẩn tiết niệu.

Nếu một người có tiền sử gia đình mắc đái tháo đường, đồng thời thừa cân, béo phì, ít vận động hoặc thường xuyên gặp những vấn đề viêm nhiễm lặp lại, cần nghĩ đến nguy cơ mắc bệnh và chủ động xét nghiệm.

Đái tháo đường có đặc điểm là đường huyết tăng cao nhưng có thể diễn tiến âm thầm, không có triệu chứng rõ ràng. Khi đường huyết tăng rất cao, người bệnh mới có thể mệt mỏi, gầy sút, khát và uống nhiều nước.

Trên thực tế, chúng ta thường chẩn đoán đái tháo đường chậm khoảng 5-10 năm. Nghĩa là bệnh có thể đã xuất hiện từ lâu nhưng người mắc không biết, bởi họ chờ đến khi có triệu chứng mới đi khám.

Trong khoảng thời gian đó, đường huyết cao có thể âm thầm gây tổn thương cơ thể. Có những người, kể cả người trẻ, ngay tại thời điểm được chẩn đoán đã xuất hiện biến chứng ở thận hoặc mắt.

Một trong những xét nghiệm thường được sử dụng để đánh giá tình trạng đường huyết là HbA1c. Chỉ số này phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 3 tháng.

Đó là những biến chứng có thể xảy ra khi đường huyết tăng cao trong thời gian dài mà không được kiểm soát tốt.

Trước tiên, cần hiểu rằng không có một chế độ ăn duy nhất phù hợp với tất cả người mắc đái tháo đường. Chế độ ăn phải được điều chỉnh theo từng người, dựa trên mục tiêu tăng cân, giữ cân hay giảm cân, cũng như sở thích ăn uống và tình trạng sức khỏe cụ thể.

Thực phẩm chúng ta ăn có thể chia thành ba nhóm chính: carbohydrate (chất bột đường), protein (chất đạm) và chất béo. Chất đạm và chất béo tham gia cấu tạo cơ thể, trong khi chất bột đường chủ yếu cung cấp năng lượng.

Tôi thường ví cơ thể như một chiếc ô tô. Chất bột đường giống như xăng để xe vận hành, còn chất đạm và chất béo góp phần tạo nên cấu trúc của chiếc xe. Chúng ta cần cung cấp đủ năng lượng, nhưng không nên để lượng chất bột đường vượt quá nhu cầu.

Theo cách tôi tư vấn cho bệnh nhân, các thực phẩm như thịt, cá, cua, ốc, ếch và hải sản không phải là nhóm thực phẩm cung cấp chất đường, nên người bệnh có thể ăn tương đối thoải mái, tùy theo nhu cầu và tình trạng của từng người. Nhiều người Việt Nam thực tế ăn chưa đủ lượng chất đạm cần thiết. Có thể hướng tới khoảng 200-300gr thịt hoặc cá mỗi ngày, tùy trường hợp.

Một cách ăn có thể áp dụng là khi bắt đầu bữa ăn, nên ăn các món đạm, chất béo và rau trước. Khi đã có cảm giác no, người bệnh sẽ tự nhiên ăn ít cơm hơn, có thể chỉ còn dưới nửa bát. Sau đó, có thể ăn hoa quả với lượng phù hợp.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng không nên mặc định người mắc đái tháo đường phải kiêng tuyệt đối một loại trái cây nào đó. Ví dụ, một lượng mít nhất định có thể có lượng đường thấp hơn lượng tinh bột tương đương trong cơm. Vấn đề là ăn bao nhiêu và đường huyết của từng người phản ứng ra sao.

Để xác định chế độ ăn phù hợp, có ba điều cần theo dõi.

Tóm lại, người mắc đái tháo đường không nhất thiết phải ăn uống quá khắt khe hay loại bỏ mọi món mình yêu thích. Điều quan trọng là xây dựng khẩu phần phù hợp, kiểm soát đường huyết sau ăn, duy trì cân nặng mục tiêu và hạn chế béo bụng.

Vận động có lợi cho người mắc đái tháo đường, nhưng hình thức và cường độ tập luyện cần phù hợp với sở thích, thói quen và khả năng của từng người. Người có vấn đề về xương khớp không thể được khuyên tập giống người khỏe mạnh; người không biết bơi cũng không thể bị yêu cầu xuống bể bơi.

Một điều nhiều người chưa biết là vận động quá mạnh đôi khi có thể khiến đường huyết tăng thay vì giảm. Khi chạy thật nhanh, tập tạ hoặc thực hiện những động tác đòi hỏi năng lượng lớn, nhịp tim tăng nhanh, cơ thể có thể giải phóng catecholamine. Chất này tác động đến gan, khiến gan tăng giải phóng đường vào máu.

Vì thế, không phải cứ tập thật nặng là đường huyết sẽ giảm. Tập luyện quá nhanh, quá mạnh hoặc đột ngột còn có thể gây ra những vấn đề sức khỏe khác. Tôi từng gặp trường hợp tập luyện quá mức để giảm cân dẫn đến phì đại cơ tim và suy tim. Thể thao cũng có thể đi kèm những rủi ro nếu chúng ta tập không phù hợp.

Với người mới bắt đầu, nên tập từ từ, nhẹ nhàng rồi tăng dần. Không nhất thiết phải đến phòng tập hay công viên mới được coi là vận động. Những hoạt động thường ngày như đi bộ, leo cầu thang, quét nhà, rửa rau, lau dọn nhà cửa đều góp phần tăng mức độ vận động.

Tôi thường khuyên người trẻ bận rộn có thể chia nhỏ thời gian tập thành từng khoảng 5 phút. Cứ sau một thời gian làm việc, hãy đứng dậy, đi lại, vươn vai hoặc vận động nhẹ rồi quay lại công việc. Nếu thực hiện nhiều lần trong ngày, tổng thời gian vận động sẽ tăng lên đáng kể.

Mục tiêu có thể hướng tới là khoảng 60 phút vận động ở mức độ trung bình mỗi ngày. Nếu có thể chơi môn thể thao mình yêu thích, việc tập luyện còn giúp thư giãn tinh thần.

Nhiều người nghĩ tập buổi sáng là tốt nhất vì không khí trong lành. Tuy nhiên, theo những nghiên cứu tôi từng đề cập, khung giờ vận động có lợi cho chuyển hóa đường có thể là buổi tối, tiếp đến là buổi chiều; buổi sáng có hiệu quả thấp hơn.

Đái tháo đường type 2 có thể được điều trị bằng thuốc uống, thuốc tiêm, kết hợp với chế độ ăn và vận động.

Việc lựa chọn thuốc phụ thuộc vào độ tuổi và tình trạng cụ thể của người bệnh. Với trẻ mắc đái tháo đường type 2, ở nhóm dưới 10 tuổi, hiện chưa có đủ nghiên cứu để sử dụng các thuốc uống như ở người lớn. Từ 10 tuổi trở lên, một số thuốc có thể được cân nhắc; một số loại khác chỉ có thể sử dụng khi người bệnh trên 16 tuổi. Nếu chưa phù hợp với thuốc uống, phác đồ có thể cần insulin. Khi người bệnh trên 18 tuổi, việc điều trị sẽ được xem xét theo hướng dành cho người trưởng thành.

Ở người lớn, có nhiều nhóm thuốc khác nhau và bác sĩ có thể phối hợp tùy từng trường hợp. Nguyên tắc là lựa chọn những thuốc đã được nghiên cứu lâu dài, phù hợp với người bệnh và bắt đầu ở liều thấp nhất có thể.

Không nên thấy đường huyết cao rồi lập tức điều trị quá dồn dập, khiến đường huyết sau đó giảm quá mức. Việc điều chỉnh thuốc cần được thực hiện từ từ, theo dõi và hiệu chỉnh liều sau khoảng một đến hai tuần để đạt mục tiêu kiểm soát phù hợp.

Mỗi người có một tình trạng bệnh khác nhau, vì vậy phác đồ điều trị cần được cá thể hóa và do bác sĩ chỉ định. Người bệnh không nên tự ý thay đổi thuốc hoặc liều dùng.

Khi đi khám bệnh, chúng ta thường nghe nhiều thông tin tiêu cực, đôi khi có những cách diễn đạt mang tính hù dọa khiến người bệnh càng lo lắng. Nhưng thực tế, người mắc đái tháo đường hoàn toàn có thể sống lâu, thậm chí trên 100 tuổi.

Tôi biết những người mắc đái tháo đường type 1, phải tiêm insulin từ khi mới 6 tuổi, nhưng đến ngoài 90 tuổi vẫn sống, làm việc, cống hiến và tham gia các hoạt động thể thao. Điều đó cho thấy người mắc bệnh vẫn có thể có một cuộc sống bình thường nếu biết kiểm soát sức khỏe.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là chúng ta không cần phải quá sợ hãi. Đái tháo đường là bệnh mạn tính, nhưng người bệnh có thể kiểm soát bằng những biện pháp rất cơ bản: chế độ ăn, vận động và thuốc phù hợp. Chỉ cần thực hiện tốt ba yếu tố này, người bệnh đã có thể sống rất lâu với căn bệnh.

Tôi từng đưa hai bệnh nhân đái tháo đường cùng leo Fansipan. Một người mắc đái tháo đường type 1 phải sử dụng insulin, người còn lại mắc type 2 và đã ngoài 60 tuổi. Cả hai cùng nỗ lực đi bộ trong hai ngày, ba ngày để lên rồi xuống núi và chuyến đi diễn ra an toàn.

Câu chuyện ấy cho thấy, người mắc đái tháo đường vẫn có thể làm được nhiều điều mà đôi khi người khỏe mạnh cũng chưa chắc thực hiện được. Điều quan trọng là hiểu tình trạng sức khỏe của mình, kiểm soát bệnh và lựa chọn hoạt động phù hợp.