El Niño là tác nhân gây hỗn loạn tự nhiên tái diễn trên hành tinh, làm đảo lộn các mô hình thời tiết, khiến nhiệt độ toàn cầu tăng vọt và thường đạt cường độ tối đa vào tháng 12. Nó xuất hiện không đều đặn và không có hai sự kiện nào giống nhau. Các nhà khoa học đo lường cường độ của nó bằng cách xem nhiệt độ ở Thái Bình Dương tăng cao hơn mức bình thường bao nhiêu. Sức ảnh hưởng của hiện tượng El Niño năm nay được dự đoán là mạnh nhất trong những lần xuất hiện và được ghi nhân. Sức ảnh hưởng của nó sẽ lan rộng toàn cầu. Và dưới đây là những chia sẻ của các nhà khí tượng về cường độ, tác động và cách thức chuẩn bị ứng phó với El Niño.

Nói một cách ngắn gọn, El Niño là một hiện tượng khí hậu tự nhiên do sự ấm lên bất thường của vùng biển nhiệt đới phía đông Thái Bình Dương gây ra. Nó làm thay đổi hệ thống thời tiết trên toàn thế giới trong nhiều tháng hoặc thậm chí nhiều năm liền.

Bản thân hiện tượng El Niño không phải là một cơn bão, mà là cấu trúc khí quyển tạo nên thời tiết toàn cầu. Hãy hình dung El Niño như một điệu nhảy giữa đại dương và khí quyển. Khi gió ở vùng nhiệt đới Thái Bình Dương suy yếu, dòng nước ấm lẽ ra phải ở lại gần Indonesia lại tràn về phía đông, kéo theo vùng hoạt động giông bão chính của đại dương. Sự dịch chuyển này giống như một tảng đá bị ném xuống dòng sông, tạo ra những gợn sóng trong khí quyển và làm gián đoạn các hình thái thời tiết trên toàn thế giới.

Trước hết là vì quy mô kỷ lục của nó. Khi hiện tượng El Niño tàn khốc xảy ra vào mùa đông năm 1982-1983 cướp đi sinh mạng của hàng nghìn người trên toàn thế giới, nó đã trở thành lời cảnh tỉnh. Thảm họa này đã thúc đẩy các nỗ lực quốc tế nhằm gây quỹ và xây dựng một mạng lưới quan trắc có khả năng dự báo các hiện tượng El Niño trong tương lai. Đến giữa những năm 1990, các nhà khoa học cuối cùng đã có thể dự đoán El Niño trước đó vài tháng. Nhưng một trở ngại lớn vẫn còn: Họ không thể dự đoán một cách đáng tin cậy cường độ của hiện tượng này. Rồi đến hiện tượng El Niño năm 1997-1998. Nó trở thành chuẩn mực cho các siêu sự kiện thời tiết và biến "El Niño" thành một cái tên quen thuộc. Trong những tháng trước mùa đông, nó thống trị các cuộc trò chuyện thường ngày, và khi những cơn mưa xối xả ập đến, nó trở thành vật tế thần mặc định cho bất kỳ hiện tượng thời tiết bất thường nào.

Tiềm năng xảy ra những hiện tượng cực đoan chưa từng có đã dẫn đến sự đưa tin rầm rộ của giới truyền thông. Tín hiệu mạnh mẽ này cũng giúp các nhà khí tượng học và khí hậu học tự tin hơn trong việc dự báo xu hướng thời tiết mùa đông. Tuy nhiên, các nhà dự báo cho rằng không nên coi các mô hình lịch sử như những đảm bảo chắc chắn tuyệt đối. Các nhà khoa học khí hậu có thể dự đoán cường độ của hiện tượng El Niño và ý nghĩa của cường độ đó đối với các hình thái thời tiết, nhưng khi bão đến gần hoặc các hình thái thời tiết thay đổi, El Niño chỉ là một trong số nhiều yếu tố sẽ quyết định thời tiết trong ngày.

Nhiều thế kỷ trước, người Peru nhận thấy rằng cá nhiệt đới đôi khi bất ngờ xuất hiện trên bờ biển của họ vào dịp Giáng sinh. Họ gọi hiện tượng này là “El Niño” hay “Đứa trẻ của Chúa Kitô” trong tiếng Tây Ban Nha. Dĩ nhiên, phải mất hàng thế kỷ để ghép nối lại bức tranh toàn cảnh và phát hiện ra rằng chính sự ấm lên của Thái Bình Dương đã làm thay đổi các hình thái thời tiết trên toàn thế giới. Nhiều năm trước đó, hiện tượng El Niño đã tấn công các quốc gia không hề hiểu rõ về động lực thúc đẩy nó. Một trận El Niño lớn vào năm 1877-1978 đã dẫn đến tình trạng khô hạn tàn khốc ở Brazil, Ấn Độ, Trung Quốc và một số vùng của châu Phi, góp phần gây ra nạn đói khiến ước tính 3 đến 4% dân số toàn cầu thiệt mạng. Một số học giả thậm chí còn khẳng định đã nhìn thấy dấu vết của hiện tượng El Niño trong các cuộc khủng hoảng chính trị và kinh tế ở Ai Cập cổ đại và trong sự sụp đổ của nền văn minh Moche ở Peru ngày nay, hơn 1.000 năm trước.

Hiện tượng El Niño hiếm khi kéo dài hơn một năm. Khối nước ấm ở trung tâm và phía đông Thái Bình Dương tan biến, thường là vào những tháng đầu năm sau khi hình thành. Gió mậu dịch trở lại bình thường. Tuy nhiên, ảnh hưởng của nó có thể kéo dài ngay cả sau khi chính thức kết thúc. Hiện tượng El Niño năm 1991 đã dẫn đến một mùa bão dưới mức trung bình ở Đại Tây Dương, tương tự như năm nay. Hiện tượng El Niño đó suy yếu vào đầu năm 1992, nhưng vẫn góp phần làm trì hoãn sự bắt đầu của mùa bão năm đó, thường bắt đầu vào tháng 6. Cơn bão đầu tiên của mùa bão ở Hoa Kỳ bắt đầu vào tháng 8, nhưng đó là cơn bão mạnh lên nhanh chóng và gây nhiều thiệt hại nhất cho Hoa Kỳ trong năm đó. Cũng có bằng chứng cho thấy biến đổi khí hậu do con người gây ra đang khiến hiện tượng El Niño mạnh chuyển sang pha ngược lại thường xuyên hơn: La Niña. Trong số những hậu quả của La Niña, có lẽ đáng chú ý nhất là hoạt động bão gia tăng.

Thái Bình Dương, đại dương lớn nhất thế giới, ảnh hưởng đến hoạt động khí quyển trên toàn cầu. Vì vậy, khi dòng nước ấm dịch chuyển trong Thái Bình Dương, các mô hình độ ẩm và nhiệt độ toàn cầu cũng thay đổi theo. Trong thời kỳ El Niño, một số khu vực có thể chứng kiến lũ lụt dữ dội trong khi những khu vực khác lại rơi vào hạn hán nghiêm trọng. Và phần lớn thế giới trở nên nóng hơn. Hiện tượng El Niño cũng làm thay đổi hoạt động của bão và lốc xoáy toàn cầu, quyết định loại cây trồng nào phát triển tốt hay thất bại, và làm thay đổi sự lây lan của các bệnh truyền nhiễm do côn trùng gây ra. Bên dưới bề mặt, những tác động lan tỏa cũng sâu rộng không kém: Mực nước biển thay đổi, rạn san hô bị tẩy trắng và các ngư trường lớn sụp đổ, ngay cả khi các hệ sinh thái biển khác được hưởng lợi tạm thời.

Mùa màng có thể mất trắng. Hàng triệu người có thể chết đói. Lũ lụt có thể gây ra tình trạng di dời trên diện rộng. Và quá trình phục hồi có thể mất nhiều năm. Một nghiên cứu năm 2023 đã ước tính thiệt hại hàng nghìn tỷ USD thu nhập toàn cầu do các sự kiện El Niño lớn vào năm 1982-1983 và 1997-1998.

Hiện tượng El Niño thường làm tăng nhiệt độ trung bình của Trái đất trong năm hình thành, và nhiệt độ trung bình còn tăng cao hơn nữa vào năm sau đó, khi nhiệt lượng từ Thái Bình Dương tiếp tục tiêu tán. Điều này diễn ra trên nền tảng những thay đổi do con người gây ra đối với khí quyển, khiến Trái đất ngày càng ấm lên.

Ba sự kiện El Niño mạnh gần đây nhất hình thành vào năm 1997, 2014 và 2023. Mỗi năm trong số đó đều trở thành năm nóng nhất được ghi nhận, nhưng sau đó đã bị vượt qua bởi các năm 1998, 2016 và 2024. Các nhà khoa học hiện nay dự đoán rộng rãi rằng năm 2027 sẽ là năm nóng nhất mà con người từng trải qua.

Có hiện tượng El Niño, tức là sự thay đổi theo thời gian ở Thái Bình Dương và bầu khí quyển phía trên nó. Và sau đó là những ảnh hưởng của El Niño đến thời tiết trên toàn cầu. Những hiện tượng thời tiết này đang diễn ra trong bối cảnh khí hậu ấm lên, vốn đã làm gia tăng các trận mưa lớn, hạn hán và cháy rừng. Vì vậy, khi El Niño gây ra những mối nguy hiểm như vậy ngày nay, chúng có nhiều khả năng dữ dội hơn so với những trận El Niño có cường độ tương đương trong quá khứ.

Vậy liệu hiện tượng El Niño có đang trở nên mạnh hơn do sự nóng lên toàn cầu? Khó mà nói chắc được. Một số nghiên cứu cho thấy câu trả lời là có: Khi nước biển Thái Bình Dương ấm lên và ngọt hơn do lượng mưa tăng lên, các hiện tượng El Niño mạnh sẽ dễ hình thành hơn.

Một nghiên cứu gần đây đã sử dụng bộ xương san hô từ quần đảo Galápagos để tái tạo lại hoạt động của hiện tượng El Niño trong thiên niên kỷ qua và phát hiện ra rằng các sự kiện này diễn ra thường xuyên hơn và mạnh hơn kể từ thế kỷ 19, khi hoạt động công nghiệp bắt đầu làm Trái đất nóng lên.

Hiện tượng El Niño này hình thành chỉ ba năm sau lần El Niño lớn gần nhất, một khoảng thời gian rất ngắn theo tiêu chuẩn của El Niño. Liệu đó là sự trùng hợp ngẫu nhiên hay là một phần của xu hướng? Có thể phải mất nhiều năm các nhà nghiên cứu mới thống nhất được câu trả lời. Hiện tại, điều các nhà khoa học có thể khẳng định là tất cả các yếu tố tạo nên hiện tượng El Niño năm nay đã hội tụ đầy đủ. Trong những lần xảy ra trước đây, sự tương tác phức tạp giữa đại dương và khí quyển tạo ra điều kiện El Niño không phải lúc nào cũng diễn ra suôn sẻ như vậy. Ví dụ như năm nay. Theo Wenju Cai - một nhà khoa học khí hậu tại Đại học Hải dương Trung Quốc, bầu khí quyển đang phản ứng lại với đại dương.

Khá nhiều. Hiện tượng El Niño diễn ra chậm. Và mọi người thường được cảnh báo trước nhiều tháng về sự hình thành của El Niño, nhờ vào các phao giám sát ở Thái Bình Dương. Một số chính phủ đã thực hiện các bước để xây dựng kho dự trữ ngũ cốc và khuyến khích nông dân trồng các giống cây chịu hạn. Các nhóm nhân đạo đã kêu gọi quyên góp và đang bố trí viện trợ lương thực ở những khu vực mà họ dự đoán sẽ bị ảnh hưởng nặng nề. Tuy nhiên, hiện tượng El Niño gây ra nhiều vấn đề ở nhiều nơi, theo những cách mà ngay cả trong điều kiện tốt nhất cũng sẽ gây áp lực lên hệ thống viện trợ. Theo Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc, hiện tượng El Niño này có thể khiến gần 50 triệu người trên toàn cầu phải đối mặt với nạn đói trầm trọng, tăng khoảng 20%.

Các nhà khoa học khí hậu đã có thể theo dõi sự gia tăng cường độ của hiện tượng El Niño năm nay từ rất sớm. Nhưng điều khó dự đoán hơn nhiều tháng trước đó là nó sẽ ảnh hưởng trực tiếp như thế nào đến một ngày cụ thể, một địa điểm cụ thể hoặc một trận bão tuyết. Các nhà khí tượng học biết rằng, các mô hình thống kê lịch sử được cung cấp dữ liệu về các mô hình El Niño trong quá khứ để dự đoán cách thức hoạt động của hiện tượng tiếp theo, nhưng chúng đã gặp khó khăn trong việc theo kịp nhiệt độ cực cao của đại dương năm nay.

El Niño chỉ là một trong nhiều yếu tố trong tổng thể các điều kiện khí quyển khác cũng đóng vai trò quan trọng trong những gì thực sự xảy ra trên mặt đất mỗi ngày. Trong hầu hết các trường hợp, dự báo cho một địa điểm và thời gian cụ thể chỉ có thể biết được trong vòng vài ngày trước đó. Bạn có thể thấy cảnh báo về một trận bão tuyết trước hai tuần, nhưng chỉ trong những ngày ngay trước khi nó đến, ngay cả những nhà dự báo thời tiết chuyên nghiệp nhất cũng mới có thể chắc chắn hơn về những gì nó sẽ gây ra. Hãy lập kế hoạch ngay từ bây giờ để biết nên tìm kiếm dự báo thời tiết mới nhất ở đâu.