Tăng huyết áp là căn bệnh mạn tính được mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng”. Theo ước tính, tăng huyết áp hiện gây ra khoảng 10,8 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn thế giới và con số này dự kiến ngày càng tăng do già hóa dân số. Tại Việt Nam, theo báo cáo của Hội Tim mạch Việt Nam năm 2024, số ca mắc tăng huyết áp cũng tăng rất nhanh và độ tuổi mắc bệnh lại ngày càng trẻ hóa, cụ thể tỷ lệ tăng huyết áp ở người trên 18 tuổi chiếm đến 30,1%. Tỷ lệ người trưởng thành ở Việt Nam có tăng huyết áp được ước tính khoảng 18 - 21% (số liệu khảo sát năm 2019), tương ứng với tỷ lệ người trưởng thành mắc tăng huyết áp trong khu vực Châu Á (25%). Tỷ lệ này thay đổi theo độ tuổi, khu vực (nông thôn/đô thị) và có xu hướng tăng theo thời gian do lối sống ít vận động, chế độ ăn giàu muối, căng thẳng…

Trước đây, người ta cho rằng tăng huyết áp chủ yếu ảnh hưởng đến người lớn tuổi, nhưng nghiên cứu hiện nay cho thấy ngày càng nhiều người từ 35 - 64 tuổi đang tử vong vì bệnh tim liên quan đến tăng huyết áp. Theo Tiến sĩ Eduardo Sanchez - Giám đốc Y tế, phụ trách phòng ngừa tại Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ, “Tăng huyết áp rất quan trọng vì đây là yếu tố nguy cơ dễ điều chỉnh nhất trong các vấn đề bệnh tim mạch, đột quỵ và suy giảm nhận thức. Thay đổi lối sống và thuốc có thể giúp hạ huyết áp, điều này tạo nên những thay đổi rất, rất đáng kể đối với bệnh tim và đột quỵ”.

Nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng chỉ cần biết huyết áp của mình là đã có một khởi đầu tuyệt vời. Theo một số ước tính, hơn một nửa số người bị tăng huyết áp không được kiểm soát không hề biết mình mắc bệnh.

Huyết áp – áp lực mà máu tác động lên thành động mạch, được đo bằng milimét thủy ngân (mmHg). Nó được thể hiện bằng hai con số: Con số phía trên - huyết áp tâm thu, đo lực khi máu được bơm ra khỏi tim. Con số phía dưới - huyết áp tâm trương, đo lực giữa các nhịp đập, khi tim đang chứa đầy máu.

Huyết áp bình thường là dưới 120 mm Hg và trên 80 mm Hg. Theo TS. Sanchez, huyết áp cao hơn mức đó sẽ bắt đầu gây tổn thương cho các mạch máu và các cơ quan mà chúng cung cấp máu, bao gồm thận, tim và não.

Bác sĩ Jennifer Cluett - Giám đốc Phòng khám Tăng huyết áp phức hợp tại Trung tâm Y tế Beth Israel Deaconess ở Boston (Mỹ), cho biết việc kiểm tra huyết áp ít nhất mỗi năm một lần là rất quan trọng. Hãy chắc chắn rằng huyết áp được đo đúng cách.

Khoảng 30% bệnh nhân cũng có thể gặp phải tình trạng “tăng huyết áp áo trắng”, khi huyết áp của họ tăng cao tại phòng khám bác sĩ. Vì lý do này, các hướng dẫn quản lý huyết áp khuyến cáo nên kiểm tra huyết áp tại nhà để xác nhận chẩn đoán và kiểm soát tình trạng bệnh.

Tiến sĩ Fatima Coronado - Bộ phận Phòng ngừa bệnh tim mạch và đột quỵ của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) Hoa Kỳ, cho biết có thể có nhiều nguyên nhân gây ra tăng huyết áp. Bệnh phát triển theo thời gian do cả yếu tố di truyền và môi trường, bao gồm hút thuốc, thừa cân và thiếu ngủ. TS. Coronado cũng cho biết, những người có cha mẹ hoặc ông bà từng bị đau tim hoặc đột quỵ có thể có nguy cơ cao mắc bị tăng huyết áp.

Tuổi tác ảnh hưởng đến nguy cơ vì động mạch của chúng ta trở nên cứng hơn khi chúng ta già đi. Tăng huyết áp cũng phổ biến hơn ở người da đen và nam giới so với người da trắng và phụ nữ.

Một số phụ nữ bị huyết áp cao trong thai kỳ, điều này có thể gây nguy hiểm cho cả mẹ và thai nhi. Tiến sĩ Martha Gulati, Giám đốc Trung tâm Tim mạch Phụ nữ Davis tại Bệnh viện Houston Methodist (Mỹ), cho biết tình trạng này cần được điều trị trong thai kỳ và phụ nữ nên được bác sĩ tim mạch theo dõi sau đó vì họ có nguy cơ cao bị huyết áp cao và bệnh tim mạch.

Chắc hẳn bạn đã từng nghe điều này: Ăn uống lành mạnh tốt cho tim mạch. Cụ thể, chế độ ăn kiêng DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) được chứng minh là hiệu quả nhất trong số 22 thay đổi lối sống và kỹ thuật giảm căng thẳng giúp giảm huyết áp, theo phân tích hơn 100 nghiên cứu.

Một lý do có thể là chế độ ăn này tập trung vào các thực phẩm giàu kali - một chất điện giải giúp cơ thể loại bỏ natri và làm giãn thành mạch máu. Natri khiến cơ thể giữ nước, làm tăng lượng dịch và áp lực bên trong mạch máu.

Chuối không phải là nguồn cung cấp kali dễ dàng duy nhất; một quả bơ hoặc một chén dưa lưới thái hạt lựu thậm chí còn chứa nhiều kali hơn, và các loại trái cây họ cam quýt và các loại rau lá xanh như rau bina và cải cầu vồng cũng rất giàu chất điện giải này.

TS. Gulati cho biết, bạn có thể hạ và ổn định huyết áp tốt hơn nếu kết hợp giữa chế độ ăn giảm muối với chế độ ăn DASH. Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyến cáo mọi người không nên tiêu thụ quá 2.300 miligam natri mỗi ngày. Phần lớn lượng natri trong chế độ ăn đến từ các bữa ăn tại nhà hàng và thực phẩm chế biến sẵn. Giảm bớt lượng tiêu thụ những thực phẩm này có thể tạo ra sự khác biệt lớn.

Uống rượu cũng có liên quan đến việc tăng huyết áp. Các bác sĩ khuyên nên hướng đến việc kiêng hoàn toàn. Lợi ích của việc giảm lượng rượu dường như lớn nhất đối với những người uống nhiều hơn hai ly mỗi ngày.

Tập thể dục - giúp tăng cường sức khỏe tim mạch để tim có thể bơm máu dễ dàng hơn, là biện pháp can thiệp hiệu quả thứ hai, sau chế độ ăn DASH. Tập luyện sức đề kháng đẳng trương - như động tác ngồi dựa tường và plank, là biện pháp hiệu quả thứ ba. Tập luyện đẳng trương có thể giúp các mạch máu giãn ra, từ đó cải thiện lưu lượng máu.

Tập thể dục cũng có thể giảm căng thẳng như thiền và yoga. Tiến sĩ Sanchez cho biết, các hình thức cầu nguyện và thực hành tôn giáo khác cũng có thể giúp giảm căng thẳng.

Và mặc dù tập thể dục có lợi ngay cả khi bạn không giảm cân, tiến sĩ Cluett cho biết, việc giảm cân thừa cũng có thể giúp giảm huyết áp.

Mục tiêu điều trị ở người tăng huyết áp là giữ huyết áp dưới 130/80 mmHg, mặc dù dưới 120/80 mmHg thì càng tốt. Thông thường, điều đó cần đến thuốc. Có một số loại thuốc generic hiệu quả mà bác sĩ có thể kê đơn. Một số bệnh nhân sẽ cần dùng đến nhiều loại thuốc phối hợp. Điều này sẽ được các bác sĩ cân nhắc khi kê đơn. Mặc dù một số loại thuốc có thể gây ra tác dụng phụ như đi tiểu nhiều hoặc sưng chân, nhưng các bác sĩ có thể điều chỉnh phác đồ điều trị để giảm thiểu những tác dụng phụ này. Ngay cả khi bạn đang dùng thuốc, việc thay đổi chế độ ăn uống và tập thể dục vẫn có thể giúp ích và làm giảm nguy cơ mắc phải nhiều vấn đề sức khỏe tiêu cực khác.