Chức năng chính của hệ vận động là thực hiện các chuyển động từ đơn giản đến phức tạp của con người, đồng thời nó còn đảm bảo việc nâng đỡ cơ thể, duy trì tư thế và bảo vệ các cơ quan nội tạng khác.

Mỗi cơ quan trong hệ vận động có các chức năng riêng biệt và hoạt động cùng nhau để thực hiện các chuyển động. Những cơ quan này được nối với nhau thông qua các mô liên kết, được hình thành bởi collagen và các sợi đàn hồi protein. Hàm lượng collagen và protein trong cơ thể càng cao, cơ thể càng duy trì được tính linh hoạt, sự dẻo dai và ổn định trong quá trình thực hiện các chuyển động.

Theo các chuyên gia y tế, một hệ vận động khỏe mạnh được đánh giá qua khả năng vận động linh hoạt, biên độ chuyển động khớp bình thường, cơ bắp săn chắc và đủ lực, hệ xương chắc khỏe không đau nhức, cùng với tư thế cơ thể cân đối, vững vàng trong mọi hoạt động hàng ngày.

Những bệnh lý xương khớp thường gặp có thể kể đến như loãng xương, thoái hóa khớp, thoái hóa cột sống, thoái hóa đĩa đệm, thoái hóa các khớp ngoại biên, viêm khớp dạng thấp hay gout. Dù phần lớn không phải những bệnh lý cấp tính đe dọa tính mạng, nhưng chúng có thể diễn tiến dai dẳng, gây đau đớn, hạn chế vận động và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.

Trong quan niệm phổ biến, các vấn đề liên quan đến hệ vận động như đau lưng, mỏi gối hay thoái hóa khớp thường gắn với tuổi trung niên. Những cơn đau xuất hiện khi trái gió trở trời dường như đã trở thành một phần quen thuộc trong câu chuyện sức khỏe của người lớn tuổi.

Tuy nhiên, theo chia sẻ của GSDD.TS.BS Hồ Bá Do, Phó Chủ tịch Hội Y học cổ truyền Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chăm sóc sức khỏe chủ động, trong chương trình Tọa đàm trực tuyến “Giải pháp vàng cho hệ vận động cơ-xương-khớp”, bức tranh tổng thể về bệnh lý cơ xương khớp đang thay đổi. Nhiều người trẻ, thậm chí chỉ mới 25-27 tuổi, đã xuất hiện tình trạng đau lưng, mỏi gối kéo dài. Đáng chú ý, nhóm nhân viên văn phòng cũng bắt đầu gặp các vấn đề liên quan đến cột sống từ rất sớm.

Sự trẻ hóa này không đơn thuần đến từ tuổi tác mà còn liên quan trực tiếp đến cách chúng ta vận động, làm việc, ăn uống và sinh hoạt mỗi ngày. Ngồi nhiều giờ trước máy tính, ít thay đổi tư thế, thức khuya, sử dụng điện thoại trong thời gian dài, lựa chọn thực phẩm thiếu cân bằng hay lạm dụng một số chất kích thích… đều có thể trở thành những yếu tố tác động đến hệ vận động theo cách âm thầm.

Chính vì vậy, vấn đề không còn chỉ là đến tuổi nào thì xương khớp bắt đầu thoái hóa, mà quan trọng hơn là chúng ta đang chăm sóc hệ vận động như thế nào trước khi những dấu hiệu bất thường xuất hiện.

Những dấu hiệu tưởng chừng đơn giản như mỏi cổ, mỏi lưng sau nhiều giờ ngồi làm việc có thể là lời cảnh báo sớm. Thay vì chỉ tập trung vào việc điều trị khi bệnh đã xuất hiện, chuyên gia cho rằng cần chuyển từ tư duy “chữa bệnh” sang “phòng bệnh tại chỗ, phòng bệnh lâu dài”, chủ động nuôi dưỡng và chăm sóc hệ vận động ngay từ khi cơ thể còn khỏe.

Từ cách tiếp cận này, GSDD.TS.BS Hồ Bá Do đưa ra nguyên tắc 4T gồm: Tinh thần - Tập luyện - Thực dưỡng - Thuốc. Đây được xem là bốn trụ cột trong một lối sống chủ động, hướng tới việc duy trì sức khỏe nói chung và hệ vận động nói riêng.

Theo GSDD.TS.BS Hồ Bá Do, sức khỏe tinh thần có ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe tổng thể. Lo lắng, căng thẳng và stress kéo dài có thể khiến cơ thể bị rối loạn, đồng thời làm các bệnh lý mạn tính trở nên nghiêm trọng hơn. Vì vậy, chăm sóc hệ vận động không chỉ là câu chuyện của xương, cơ hay khớp mà còn liên quan đến trạng thái tinh thần của mỗi người.

Bên cạnh đó, thái độ của người bệnh trong quá trình chăm sóc sức khỏe cũng được chuyên gia nhấn mạnh. Tâm lý yên tâm, tin tưởng và chủ động có thể trở thành một phần quan trọng trong quá trình điều trị, hỗ trợ sức khỏe và phục hồi của cơ thể. Nói cách khác, chăm sóc sức khỏe không chỉ cần đúng phương pháp mà còn cần một trạng thái tinh thần phù hợp.

Tập luyện là một trong những yếu tố quan trọng để duy trì hệ vận động khỏe mạnh. Tuy nhiên, GSDD.TS.BS Hồ Bá Do lưu ý vận động cần đúng cách và phù hợp với tình trạng của từng người, bởi tập luyện không phù hợp có thể khiến tổn thương trở nên nghiêm trọng hơn.

Với người bị thoái hóa cột sống hoặc thoát vị đĩa đệm, chuyên gia khuyến nghị tránh chạy bộ và đánh cầu lông. Khi nghỉ ngơi, tư thế và bề mặt nằm cũng cần được chú ý. Nên nằm trên đệm cứng, tránh đệm quá mềm và không nằm võng nhằm giữ cột sống thẳng.

Chuyên gia cũng đề cập bài tập kéo xà đơn trong khoảng 10-15 phút mỗi lần, ngày 2 lần, với sự hỗ trợ khi cần thiết để bảo đảm an toàn. Trong nhóm vận động phù hợp, bơi lội được ưu tiên bởi khi ở dưới nước, sức nâng và sức cản của nước giúp các khớp vận động đồng thời giảm bớt áp lực tì đè.

Đối với người thoái hóa khớp gối, GSDD.TS.BS Hồ Bá Do lưu ý không nên vì sợ đau mà hoàn toàn ngừng vận động. Nhiều nghiên cứu cho thấy, thiếu vận động có thể dẫn đến tình trạng cứng khớp.

Đi bộ nhẹ nhàng là một lựa chọn được khuyến nghị. Người mắc bệnh mạn tính có thể duy trì đi bộ khoảng 1,5 giờ mỗi ngày, tương đương khoảng 6km hoặc 8.200 bước, nhằm hỗ trợ kiểm soát huyết áp, đường huyết và hoạt động của khớp.

Thời điểm vận động cũng cần được cân nhắc. Người cao tuổi không nên tập quá sớm, khoảng 5-6 giờ sáng, khi thời tiết còn lạnh. Thay vào đó, nên vận động chiều muộn hoặc đầu buổi tối để cơ thể dễ thích nghi hơn.

Nếu tập luyện tác động trực tiếp đến khả năng vận động, dinh dưỡng lại là nguồn nguyên liệu để cơ thể duy trì các quá trình bên trong. Theo GSDD.TS.BS Hồ Bá Do, nguyên tắc thực dưỡng cần hướng tới sự cân bằng, đồng thời hạn chế những nhóm thực phẩm và thói quen được cho là bất lợi cho hệ vận động.

Rượu bia, thuốc lá và việc lạm dụng cà phê được khuyến nghị hạn chế. Thói quen ăn quá mặn cũng cần được điều chỉnh. Các món chiên rán, xúc xích, thịt nướng, thịt xông khói được chuyên gia khuyến nghị hạn chế do liên quan đến quá trình chế biến ở nhiệt độ cao và chất béo chuyển hóa.

Với thịt đỏ, chỉ nên sử dụng ở mức vừa phải, dưới 100gr mỗi ngày. Nếu đã sử dụng thêm thực phẩm bổ sung, lượng thịt có thể giảm xuống khoảng 50gr mỗi ngày. Bên cạnh đó cần tăng cường bổ sung các nguồn khoáng chất hữu cơ tự nhiên như rau lá màu xanh đậm, trái cây, các loại hạt, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt…

Đối với các sản phẩm bổ sung, chuyên gia khuyến nghị lựa chọn những sản phẩm uy tín, được cấp phép lưu hành. Đặc biệt là những sản phẩm chứa các thành phần dinh dưỡng tốt cho hệ vận động như MBP (Milk Basic Protein), Methylsulfonylmethane (MSM), collagen type 2, calci, đạm thực vật, inulin...

Trong chăm sóc các bệnh lý cơ xương khớp, thuốc vẫn có vai trò khi có chỉ định. Tuy nhiên, GSDD.TS.BS Hồ Bá Do lưu ý không nên lạm dụng thuốc Tây. Nhiều thuốc điều trị xương khớp thuộc nhóm giảm đau, kháng viêm steroid hoặc không steroid và có thể gây tác dụng phụ liên quan đến đường tiêu hóa, dạ dày. Vì vậy, thuốc cần được sử dụng khi thực sự cần thiết và theo chỉ định của bác sĩ.

Hệ vận động là một hệ thống luôn chịu tác động của nhiều yếu tố như tuổi tác, mức độ vận động, trọng lượng cơ thể, tư thế, dinh dưỡng, quá trình chuyển hóa, tinh thần và các yếu tố sinh học khác. Theo GSDD.TS.BS Hồ Bá Do, tuổi càng cao, quá trình lão hóa tự nhiên càng diễn ra nhanh hơn. Tuy nhiên, bên cạnh yếu tố tuổi tác, có nhiều yếu tố khác mà mỗi người hoàn toàn có thể chủ động điều chỉnh. Đó có thể là việc vận động quá sức hoặc không phù hợp, ngồi quá lâu, ăn uống thiếu cân bằng, thường xuyên thức khuya, sử dụng nhiều thực phẩm chế biến sẵn hay lạm dụng rượu bia, thuốc lá và các chất kích thích.

Vì vậy, thay vì chờ đến khi hệ vận động xuất hiện những cơn đau dai dẳng mới bắt đầu quan tâm, mỗi người nên chủ động chăm sóc từ sớm, bắt đầu từ chính những thói quen và lựa chọn trong cuộc sống hàng ngày.