Sức khỏe môi trường

Liên Hợp Quốc: Trái đất sắp vượt ngưỡng an toàn về khí hậu

SUCKHOE+ | Liên Hợp Quốc vừa cảnh báo về mục tiêu hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở 1,5°C sẽ bị vượt qua trong những năm tới, kéo theo rủi ro khí hậu ngày càng nghiêm trọng trên toàn cầu. Tuy nhiên, một báo cáo mới của Liên Hợp Quốc cho rằng, thế giới vẫn có thể đưa nhiệt độ trở lại dưới ngưỡng này nếu hành động đủ nhanh và quyết liệt.

Theo báo cáo mới đây với tiêu đề "Hạn chế mức vượt ngưỡng" (Limiting Overshoot) do Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) công bố, việc nhiệt độ toàn cầu vượt 1,5°C so với thời kỳ tiền công nghiệp đã gần như "không thể tránh khỏi" trong vài năm tới.

Đây là lần đầu tiên một cơ quan của Liên Hợp Quốc khẳng định rõ ràng rằng, mục tiêu 1,5°C sẽ bị vượt qua, thay vì chỉ cảnh báo nguy cơ ngày càng khó đạt được.

Theo UNEP, gần 200 quốc gia đã cam kết trong Hiệp định Paris cách đây một thập kỷ với nỗ lực giữ mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở ngưỡng 1,5°C nhằm hạn chế những tác động nguy hiểm nhất của biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính tiếp tục gia tăng trong nhiều năm, khiến nhiệt độ toàn cầu không ngừng tăng.

Các nhà khoa học cảnh báo, việc nhiệt độ vượt 1,5°C sẽ làm gia tăng mức độ nghiêm trọng của các hiện tượng thời tiết cực đoan, suy thoái hệ sinh thái và nguy cơ nhấn chìm các quốc đảo nhỏ cũng như những thành phố ven biển thấp. Những tác động đáng kể cũng được dự báo đối với sức khỏe con người, an ninh lương thực, nguồn nước, cơ sở hạ tầng và nền kinh tế.

"Những đợt nắng nóng gay gắt, các vụ cháy rừng dữ dội và những trận lũ lụt chết người trong mùa Hè vừa qua là lời cảnh báo về những gì đang chờ đợi phía trước. Chúng ta phải đảm bảo mức vượt ngưỡng 1,5°C là thấp nhất và ngắn nhất có thể" - Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres phát biểu, theo UNEP.

Chuyển từ ngăn chặn sang sẵn sàng ứng phó

Báo cáo của UNEP cho rằng, chiến lược tốt nhất còn lại không phải là tiếp tục chỉ tập trung vào việc ngăn nhiệt độ vượt 1,5°C, mà phải chuẩn bị cho một giai đoạn “vượt ngưỡng”, đồng thời tìm cách đưa nhiệt độ xuống dưới 1,5°C càng sớm càng tốt.

Các nhà khoa học gọi đây là lộ trình “vượt ngưỡng – đạt đỉnh – suy giảm” (overshoot, peak and decline).

Theo kịch bản lạc quan nhất, nhiệt độ toàn cầu có thể đạt đỉnh ở khoảng 1,8°C so với thời kỳ tiền công nghiệp trước khi giảm trở lại. Phần lớn các kịch bản khác dự báo mức đỉnh cao hơn.

“Đây là một sự kiểm chứng thực tế. Chúng ta phải sống với một thế giới nóng hơn, nhưng vẫn còn rất nhiều điều có thể làm để hạn chế sự gia tăng nhiệt độ”, Richard Betts, đồng tác giả báo cáo thuộc Đại học Exeter, cho biết, theo AFP.

Debra Roberts, một đồng tác giả khác, nhận định các nhà hoạch định chính sách cần nhận ra rằng “luật chơi đang thay đổi”. Theo bà, hệ thống quản trị khí hậu hiện nay cần được điều chỉnh để ứng phó với một lộ trình mà nhiệt độ vượt 1,5°C.

"Hiện chưa có kế hoạch nào của chúng ta được chuẩn bị cho tình huống đó", bà Debra Roberts, chuyên gia từ Đại học KwaZulu-Natal (Nam Phi) nhận định, theo AFP.

UNEP cũng cảnh báo sau khi nhiệt độ vượt ngưỡng 1,5°C, rủi ro và tác động sẽ tăng lên theo từng phần nhỏ của một độ C và từng năm nhiệt độ duy trì ở mức cao. Đáng lo ngại hơn, khả năng xảy ra các “điểm tới hạn” không thể đảo ngược sẽ tăng theo mức độ và thời gian nhiệt độ ở mức cao.

Những rủi ro được đề cập gồm sự mất ổn định của các tảng băng lớn, suy thoái rừng Amazon và sự gián đoạn của hệ thống hoàn lưu đảo chiều Đại Tây Dương (AMOC) – hệ thống dòng hải lưu đóng vai trò quan trọng trong điều hòa khí hậu toàn cầu.

Bên cạnh đó, một số tác động có thể xảy ra đột ngột, trong khi những tác động khác tích lũy theo thời gian.

Hình nước dâng cao tại khu vực sông Trishuli Bazaar và người dân đi thu gom đồ đạc sau thảm họa lũ lụt vào cuối tháng 8/2026 ở huyện Nuwakot, Nepal - Ảnh: AP News

Lúc này, các quốc đảo nhỏ và những cộng đồng sống ở vùng ven biển thấp được xem là đặc biệt dễ tổn thương. Bộ trưởng phụ trách vấn đề Khí hậu Maina Talia của Tuvalu – một quốc gia Thái Bình Dương đang bị đe dọa bởi mực nước biển dâng chia sẻ rằng, thông điệp của báo cáo đặc biệt đáng lo ngại đối với những người đang sinh sống trên các đảo san hô thấp, theo AFP.

Ông Maina Talia ví tình trạng hiện nay như việc thế giới đang phải chống lại “một dòng chảy rất mạnh” đẩy nhân loại vào những vùng biển nguy hiểm.

Liên minh các quốc đảo nhỏ (AOSIS) gồm 39 quốc gia ven biển đang phát triển, kêu gọi báo cáo của UNEP phải trở thành lời cảnh tỉnh để các nước hành động khẩn cấp hơn.

Cắt giảm khí thải vẫn là giải pháp cốt lõi

Theo AFP, UNEP nhấn mạnh con đường giảm thiểu mức vượt ngưỡng đòi hỏi cắt giảm nhanh chóng và liên tục khí thải nhà kính, trong đó bao gồm cả khí methane (một loại khí nhà kính mạnh đứng thứ hai sau carbon dioxide - CO₂), hướng tới phát thải ròng bằng 0 (net-zero).

Sau đó, để đưa nhiệt độ trở lại dưới 1,5°C, thế giới sẽ cần đạt phát thải âm ròng trong dài hạn, tức lượng khí nhà kính được loại bỏ khỏi khí quyển lớn hơn lượng phát thải ra.

Trong quá trình này, loại bỏ carbon dioxide (CDR) – chẳng hạn trồng và phục hồi rừng hoặc sử dụng công nghệ để thu giữ CO₂ trực tiếp từ không khí – sẽ đóng vai trò quan trọng.

Nguyên nhân gây ra khí nhà kính từ các khu vực kinh tế

Lộ trình "vượt ngưỡng, đạt đỉnh và suy giảm" của UNEP được đánh giá là "lựa chọn tốt nhất còn lại" để ngăn chặn những tác động nghiêm trọng từ biến đổi khí hậu - Ảnh: UNEP

Tuy nhiên, UNEP nhấn mạnh CDR không thể thay thế việc cắt giảm khí thải. Các biện pháp loại bỏ carbon chỉ có thể góp phần đưa nhiệt độ trở lại dưới 1,5°C một cách đáng tin cậy nếu mức nóng lên cực đại vẫn được giữ dưới 2°C và lượng khí thải còn lại tiếp tục được giảm mạnh, theo AFP.

Một số tổ chức môi trường cảnh báo, không nên đặt quá nhiều kỳ vọng vào các công nghệ loại bỏ carbon còn chưa được triển khai ở quy mô lớn. Theo quan điểm này, giải pháp căn bản vẫn là nhanh chóng và công bằng loại bỏ nhiên liệu hóa thạch, thay thế bằng các nguồn năng lượng sạch.

“Không có kết quả tốt nếu chúng ta duy trì trên 1,5°C”

Trước đó, UNEP từng cảnh báo rằng khả năng đạt được mục tiêu 1,5°C ngày càng thấp khi lượng khí thải gây hiệu ứng nhà kính liên tục tăng qua các năm và nhiệt độ toàn cầu không ngừng leo thang.

Giám đốc điều hành UNEP Inger Andersen nhấn mạnh rằng, các đợt nắng nóng cực đoan đã cho thấy tác động khí hậu có thể xảy ra nhanh hơn, mạnh hơn và kéo dài hơn, gây thêm thương vong và gián đoạn sâu rộng.

“Không có kết quả tốt nếu chúng ta duy trì trên 1,5°C”, bà Inger Andersen nói, theo AFP, đồng thời khẳng định mục tiêu 1,5°C vẫn còn nguyên giá trị. Điểm khác biệt là thế giới hiện phải tìm cách đạt mục tiêu đó từ phía trên, sau khi nhiệt độ đã vượt qua ngưỡng.

"Đã đến lúc chúng ta phải đẩy mạnh hơn nữa các hành động vì khí hậu. Chúng ta có thể – và bắt buộc phải – đi đúng hướng. Đó là cắt giảm khí thải nhà kính, tăng cường khả năng chống chịu và thích ứng, đồng thời đảm bảo rằng mức vượt ngưỡng 1,5°C là thấp nhất và ngắn nhất có thể" - Bà Inger Andersen chia sẻ, theo AFP.

Báo cáo cũng nhấn mạnh vai trò của ý chí chính trị, hợp tác đa phương, chính sách hiệu quả, quản trị toàn diện và nguồn tài chính. Các nguyên tắc công bằng và công lý phải là nền tảng của mọi phản ứng. Theo UNEP, những quốc gia có trách nhiệm lớn hơn đối với biến đổi khí hậu cần hành động nhanh hơn và với tham vọng cao hơn.

Mặc dù việc vượt ngưỡng 1,5°C ngày càng được xem là khó tránh khỏi, báo cáo khẳng định điều này không đồng nghĩa với việc từ bỏ mục tiêu. Quy mô và thời gian của giai đoạn vượt ngưỡng vẫn phụ thuộc vào tốc độ và mức độ quyết liệt của hành động khí hậu trong những năm tới.

Báo cáo cũng nhắc nhở rằng, lộ trình "vượt ngưỡng, đạt đỉnh và suy giảm" là một thách thức khí hậu của thế hệ tiếp theo, nhưng không thể bỏ mặc cho thế hệ tiếp theo giải quyết. Cần có hành động ngay lập tức để lộ trình này vẫn khả thi.