Trong phần lớn các mối lo xa của vợ tôi, có lẽ nỗi lo đúng nhất là lo chồng chết trước. Đơn giản là vì tuổi thọ bình quân của phụ nữ Việt cao hơn đàn ông 5 tuổi. Nếu vậy, nếu sống hết cuộc đời, chúng ta - đàn ông Việt, không sợ một căn bệnh thời đại, gọi là “bệnh cô đơn nam tính”, mà nhiều nhà nhân chủng học trên thế giới đang dần phát hiện và chứng minh là “có thật”.

Tuần rồi, tôi gặp lại một ông bạn già, trước đây là dịch giả, và đã viết nhiều sách về kinh tế. Ông than: “Về hưu lâu rồi, cái gì tôi cũng có, chỉ thiếu bạn bè tâm sự.” Những bạn bè cùng lứa 80 với ông đã “ra đi” gần hết. Ông kể: “Tôi có người con làm việc ở nước ngoài, thỉnh thoảng gởi tiền cho tôi. Mới đây, không hiểu sao, tài khoản nó bị hack, nó không kịp báo, ngay lập tức bọn lừa đảo mạng đã lừa tôi lấy gần 300 triệu. Đang cô đơn càng cô đơn hơn, vì không dám nói với ai.” Phụ nữ nếu gặp trường hợp này, họ “bù lu bù loa” lên, nên dễ vơi bớt nỗi đau mất của. Phụ nữ xem ra không cô đơn bằng đàn ông, và tôi dám chắc rằng, đàn ông cũng đầy nước mắt không thua gì phụ nữ. Có điều, đã là đấng trượng phu, nên luôn tỏ ra mình cứng rắn: không cô đơn, không biết khóc.

Thực tế, bệnh “cô đơn nam giới” ở đàn ông Việt chúng ta không hề kém cạnh với cánh mày râu thế giới.

Tại nước láng giềng tỷ dân Trung Quốc, bệnh “cô đơn nam giới” ngày càng tệ. Văn học Trung Quốc phản ảnh rất sâu căn bệnh tâm lý bị giấu kín nặng nề này. Có những tác phẩm nổi bật đào sâu vào nỗi đau, sự cô đơn của những người đàn ông ế vợ (được gọi là "nhánh cây khô" không thể đơm hoa kết trái). Đây chính là hệ lụy trực tiếp từ chính sách một con khắt khe bắt đầu từ những năm 1970-1980 của quốc gia này. Sự cô đơn của đàn ông Trung Quốc ngày nay không phải do họ lười biếng hay kém cỏi, mà là "hình phạt mang tính thế hệ". Những đứa trẻ trai được gia đình cưng chiều gọi là "Tiểu Hoàng Đế" (Little Emperors) trong thập niên 80 thế kỷ trước, khi bước vào tuổi trưởng thành lại phải gánh chịu hậu quả từ sự lựa chọn giới tính ích kỷ của thế hệ trước. Nhiều ngôi làng tràn ngập đàn ông độc thân thụ động. Những người đàn ông này lớn lên trong sự thiếu thốn tình cảm, cô đơn tột cùng và phải cạnh tranh khốc liệt (hoặc chấp nhận bỏ cuộc) trong cuộc đua tìm kiếm bạn đời.

Bên cạnh đó, cũng có những đàn ông Trung Quốc hiện đại, bị mạng xã hội đẩy vào nỗi cô đơn tận cùng. Ví như nhân vật Du Thái Bạch trong tiểu thuyết “Chuyện cười cay đắng” (Salty Jokes) của Lưu Thái Vân (Liu Zhenuyn) xuất bản cuối năm 2025, bán chạy ở cả hai thị trường Trung Quốc và hải ngoại. Tiểu thuyết kể về cuộc đời đầy gian truân của nhân vật chính Du Thái Bạch. Ở tuổi 50, chỉ vì phê bình một bài thơ cổ đại, anh bị đuổi việc và bị mạng xã hội chỉ trích nặng nề. Từ một giáo viên trung học, trở thành MC cho các đám cưới, đám tang, rồi cuối cùng là một người bán hàng rong - những trò đùa của số phận đã đẩy Du Thái Bạch vào vòng xoáy nghiệt ngã của cuộc đời. Giữa khung cảnh náo nhiệt với sự chứng kiến của hàng triệu người, Du Thái Bạch - người chẳng có ai để lắng nghe hay trò chuyện, trở thành kẻ đứng ngoài cuộc, một người đàn ông cô đơn, sống đó mà coi như đã chết.

Người đàn ông mạnh mẽ mang tên Du Thái Bạch kia, chỉ là điển hình của những “chuyện cười cuộc đời luôn luôn kết thúc trong nước mắt”, như tác giả Lưu Chấn Vân viết. Trong văn hóa Á Đông khi nói đến nước mắt người ta thường nghĩ đến phụ nữ.

Đừng quên: Đàn ông cũng khóc.

Những “nhánh cây khô” không chỉ ở Trung Quốc - nơi có chính sách một con, mà "bệnh cô đơn" ở nam giới (Male Loneliness Epidemic) cũng đang âm thầm phát triển tại Mỹ và châu Âu, thậm chí đây đang được coi là một cuộc khủng hoảng y tế công cộng nghiêm trọng.

Dù các cuộc khảo sát cho thấy tỷ lệ cảm thấy cô đơn cốt lõi giữa nam và nữ tại các khu vực này không quá chênh lệch (ví dụ tại Anh, tỷ lệ cô đơn mạn tính là 7% ở nam và 6% ở nữ).

Tại Mỹ, nam giới đang mất dần các mối quan hệ bạn bè thân thiết một cách nhanh chóng. Theo thống kê từ The Economist, số lượng đàn ông Mỹ có từ 6 người bạn thân trở lên đã giảm từ 55% (năm 1990) xuống còn 27%. Đáng báo động hơn, tỷ lệ đàn ông Mỹ hoàn toàn không có một người bạn thân nào đã tăng gấp 5 lần, chiếm tới 15%. Nam giới ở độ tuổi trung niên tại Mỹ được ghi nhận là có mức độ cô đơn cao hơn hẳn so với những người đồng trang lứa ở châu Âu do áp lực kinh tế và sự lỏng lẻo trong sợi dây liên kết gia đình.

Ngoài cuốn của Lưu Chấn Vân, năm nay tôi cũng thích cuốn tiểu thuyết của nhà văn người Mỹ được giải Pulitzer Elizabeth Trout – “The things we never say” (Những điều câm nín), xuất bản mùa thu năm 2026 , cho thấy bức tranh toàn cảnh của người đàn ông rơi vào cô đơn, ngay giữa gia đình, và bên cạnh người thân yêu. Nhân vật chính là Artie Dam - một thầy giáo 57 tuổi, đối mặt với sự xa lánh trong hôn nhân và những ám ảnh từ vụ tai nạn xe hơi của con trai mình trong quá khứ.

Xét về mọi khía cạnh, ông vẫn hiện diện đầy đủ và sống động giữa cuộc đời. Thế nhưng, sâu thẳm bên trong, Artie lại bị bủa vây bởi cảm giác cô độc. Nhìn ra thế giới đang dần trở nên điên loạn - nhìn vào chính bản thân mình và những người xung quanh - ông cứ mãi trăn trở một câu hỏi: Tại sao chúng ta lại biết quá ít về nhau, ngay cả với những người gần gũi nhất?

Bức tranh cô đơn ở châu Âu có sự phân hóa rõ rệt dựa trên mô hình văn hóa và phúc lợi xã hội. Tây Âu và Bắc Âu ổn định hơn: Nhờ văn hóa cộng đồng và số lượng không gian công cộng (như quán pub, câu lạc bộ thể thao, quán cà phê) đa dạng, mức độ cô đơn của nam giới tại đây ổn định hoặc tăng chậm hơn. Hậu quả của sự cô đơn ở nam giới phương Tây không chỉ là cảm giác buồn chán, mà nó dẫn tới những con số trực quan về khủng hoảng sinh mạng. Tại Anh và Mỹ, tỷ lệ tự tử ở nam giới cao gấp 3 đến 4 lần so với nữ giới. Cơ quan chức năng y tế (như Tổng y sĩ Hoa Kỳ) đã phải đưa ra những cảnh báo khẩn cấp. Họ cho rằng tác hại của sự cô đơn đối với sức khỏe thể chất ngang với việc hút 15 điếu thuốc mỗi ngày.

Trong số các tác phẩm văn học nổi bật gần đây ở Việt Nam, cuốn tiểu thuyết mới nhất và trực diện nhất viết về nỗi cô đơn của người đàn ông chính là "Cánh đồng bất tận" của Nguyễn Ngọc Tư. Nhân vật ông Út đối mặt và phản ứng với nỗi cô đơn bằng trốn chạy không lối thoát. Ông Út là mẫu nhân vật nam điển hình đối mặt với cô đơn bằng im lặng - không biết và không muốn tâm sự với ai và để căn bệnh “cô đơn nam tính” hủy hoại cuộc sống từng ngày…

Như một xã hội thu nhỏ, “Cánh đồng bất tận” cũng có vài nhân vật khác, nhưng chỉ có ông “ôm lấy” cánh đồng bất tận chính là nỗi cô đơn nam tính đầy ngạo mạn, câm nín và dồn nén lâu ngày, bùng vỡ thành bạo lực gia đình. Phải chăng chính sự cô đơn câm nín này là nguyên nhân giấu mặt đàng sau các vụ bạo lực gia đình ở Việt Nam? Theo số liệu từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong 2 năm 2024-2025, thủ phạm gây ra các vụ bạo lực gia đình phần lớn là nam giới (năm 2025 có 1.775 thủ phạm nam, so với 263 thủ phạm nữ).

Trong khi đó, sự cô đơn ở đàn ông phương Tây mang bản chất của sự cô lập và trống rỗng nội tại (Isolation). Văn hóa phương Tây đề cao sự tự chủ và độc lập cá nhân. Khi một người đàn ông phương Tây cô đơn, anh ta không cảm thấy mình "có lỗi với cha mẹ", mà cảm thấy bản thân mình bị xã hội đào thải hoặc không có khả năng kết nối. Đó là nỗi sợ trở thành một kẻ vô hình, một "kẻ thua cuộc" (loser) cô độc trong một xã hội mà ai cũng phải tự tỏa sáng. Ví dụ như giáo viên Artie Dam nói trên.

Đàn ông châu Á, trong đó có người Việt chúng ta, dù cô đơn, vẫn được che chở bởi một mạng lưới gia đình có tính ràng buộc cao. Họ có thể không có bạn thân, nhưng họ vẫn phải tương tác với họ hàng, cha mẹ, hoặc đồng nghiệp theo các quy chuẩn xã hội. Do đó, đàn ông châu Á thường rơi vào trạng thái "cô đơn trong đám đông" - tức là bên ngoài vẫn đi ăn giỗ, vẫn họp mặt gia đình, nhưng bên trong hoàn toàn trống rỗng và cảm thấy không ai hiểu mình. Như trường hợp của ông bạn dịch giả trên đây, nếu ông mở lòng, ông có thể chia sẻ sự mất mát tiền bạc vì bị lừa đảo, do đó tránh bớt cô đơn, hoang mang vì mất niềm tin vào chính mình, sợ con cái trách móc…

Khác với đàn ông phương Tây thường có xu hướng dồn toàn bộ nhu cầu chia sẻ cảm xúc vào một người duy nhất: Vợ hoặc bạn gái. Nếu mối quan hệ đó đổ vỡ (ly hôn), người đàn ông phương Tây sẽ rơi vào trạng thái cô đơn, dẫn đến việc họ dễ rơi vào trầm cảm nặng hoặc tự tử.

Mới đây - tháng 10/2026, tôi có đọc một bản tin về các cầu thủ quần vợt hàng đầu thế giới và chú ý đến vụ ly hôn giữa hai ngôi sao quần vợt thế giới Gaël Monfils và Elina Svitolina là một sự kiện chấn động. Biến cố này chính là nguyên nhân trực tiếp khiến Monfils rơi vào tuyệt vọng, mất hoàn toàn tâm trí thi đấu và quyết định giải nghệ sớm hơn dự kiến. Ban đầu, tay vợt 40 tuổi người Pháp có kế hoạch thi đấu nốt mùa giải và chính thức gác vợt sau giải đấu quê nhà Paris Masters. Tuy nhiên, cú sốc từ cuộc hôn nhân tan vỡ khiến anh không thể bước ra sân đấu được nữa. Trong một buổi phát trực tiếp trên nền tảng Twitch, Gaël Monfils đã xuất hiện với vẻ ngoài suy sụp và có những chia sẻ vô cùng xót xa về tình trạng tồi tệ của mình.

Câu chuyện của Monfils là một minh chứng thực tế rất rõ cho luận điểm trước đó về việc đàn ông phương Tây thường dồn hết điểm tựa cảm xúc vào vợ/bạn gái, dẫn đến việc họ hoàn toàn sụp đổ khi mối quan hệ tan vỡ.