Nhắc tới TPCN và quảng cáo TPCN trong khoảng thời gian này, người ta sẽ lập tức nhớ tới các vụ việc đã xảy ra, khi một loạt quan chức và người nổi tiếng phải “trả giá” cho các hành động sai trái của mình. Người ta cũng nói tới việc, không ít “người nổi tiếng” là bác sĩ, chuyên gia y tế cũng “thổi phồng” công dụng của các sản phẩm TPCN, khiến nhiều người hiểu lầm và bỏ lỡ cơ hội điều trị.

Chưa kể, trên các trang mạng xã hội như facebook, tiktok, zalo, youtube hay ngay cả trên các website thuộc sở hữu của các nhãn hàng cũng “nhan nhản” hình ảnh bác sĩ, chuyên gia y tế thuộc các đơn vị, cơ sở y tế có danh tiếng được dùng để quảng cáo cho các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe gây hiểu lầm. Đặc biệt, là tình trạng lạm dụng hình ảnh của các bác sĩ, dược sĩ có uy tín đã nghỉ hưu để tạo niềm tin cho người tiêu dùng.

Để ngăn chặn tình trạng này, ngay từ năm 2018, Khoản 2 Điều 27 Nghị định 15/2018/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của Luật An toàn thực phẩm của Chính phủ, quy định rõ: “Không sử dụng hình ảnh, thiết bị, trang phục, tên, thư tín của các đơn vị, cơ sở y tế, bác sĩ, dược sĩ, nhân viên y tế, thư cảm ơn của người bệnh, bài viết của bác sĩ, dược sĩ, nhân viên y tế để quảng cáo thực phẩm”. Điều này đồng nghĩa với việc mọi hình thức quảng cáo TPCN có sự xuất hiện, xác nhận, hay “bảo chứng” bởi đội ngũ nhân viên y tế đều bị nghiêm cấm. Đây được xem là một bước đi cần thiết nhằm chấn chỉnh tình trạng quảng cáo “nổ” tràn lan.

Trước đó, Thông tư 05/2016/TT-BYT quy định về kê đơn thuốc trong điều trị ngoại trú của Bộ Y tế cũng quy định bác sĩ không được kê TPCN vào đơn thuốc. Tuy nhiên, quy định này không cấm các bác sĩ hướng dẫn người bệnh các phương pháp bổ trợ như: dinh dưỡng, tập luyện và sử dụng TPCN. Chỉ là, không đưa tên các sản phẩm này vào đơn thuốc theo đúng quy định.

Thế nhưng, việc tuân thủ quy định có lẽ đang bị siết chặt một cách thái quá. Một cơ sở y tế lớn – một bệnh viện tuyến trung ương, đã tuyên bố cấm bán TPCN tại nhà thuốc bệnh viện, xử lý nghiêm các bác sĩ kê đơn hoặc tư vấn TPCN sai quy định. Bệnh viện lý giải, biện pháp “cứng rắn” này là nhằm bảo vệ người bệnh, tránh việc bị lừa đảo và giảm chi phí điều trị không cần thiết.

Tuy nhiên, việc “rút” các bác sĩ – những người có chuyên môn, khỏi hoạt động tư vấn sử dụng sản phẩm gần tương tự như thuốc đã tạo ra một “khoảng trống” và trong sự vận động của thị trường, khoảng trống này được lấp bởi những người không có chuyên môn y tế, thậm chí  thiếu công tâm và “nổ” công dụng còn mạnh hơn.

Khi đời sống ngày càng tốt hơn, nhu cầu được chăm sóc sức khỏe của người dân cũng ngày càng trở nên cấp thiết hơn. Đây là xu thế phù hợp với bối cảnh già hóa dân số và gia tăng bệnh mạn tính, không chỉ ở Việt Nam mà trên cả thế giới. Điều này tạo thành áp lực không nhỏ lên hệ thống y tế - đang ngày càng thiếu nhân lực.

Trong khi đó, việc chủ động chăm sóc sức khỏe ngay từ khi chưa bệnh cũng đang là một xu thế của thời đại. Xu thế này đòi hỏi ngành y tế phải có một hệ thống tư vấn khoa học, tin cậy, cập nhật, kịp thời, đáp ứng nhu cầu ngày càng lớn của cộng đồng. Bởi, ở góc độ người tiêu dùng, họ được quyền tiếp cận với các thông tin chính xác, tin cậy về bất cứ sản phẩm nào – từ thuốc, TPCN đến các thiết bị chăm sóc sức khỏe khác, họ cũng có quyền được hướng dẫn sử dụng các sản phẩm chăm sóc sức khỏe chủ động. Đó là một nhu cầu chính đáng.

Thế nhưng, thực tế cho thấy, “khoảng trống” tư vấn đang ngày càng rộng, khi mà các quy định của pháp luật đang chưa được “nhận thức” đúng.

Những năm trước, Tạp chí Sức Khỏe+ cũng đã có những bài viết lên tiếng về việc sử dụng TPCN cần sự tư vấn của bác sĩ. Và dẫn ra không ít trường hợp bị biến chứng vì sử dụng các sản phẩm TPCN khi không có sự tư vấn chuyên môn, để lại những hệ lụy không nhỏ.

Hay như mới đây nhất, nhiều bác sĩ, chuyên gia y tế tại Mỹ hay Nhật Bản – "cái nôi" của ngành TPCN, cũng đã lên tiếng cảnh báo việc sử dụng những sản phẩm TPCN mà thiếu đi sự tư vấn (Xem thêm Nhật Bản báo động: 1 trên 5 người dùng quá liều TPCN). Cũng tương tự như các trường hợp nêu ở trên, những trường hợp được các bác sĩ/chuyên gia y tế cảnh báo đều sử dụng không đúng đối tượng – không thiếu/không cần vẫn dùng, không đúng liều/không tuân thủ liều hướng dẫn từ nhà sản xuất, và không được tư vấn.

Có lẽ, cần nói rõ hơn về việc không được tư vấn này. Khi người có chuyên môn từ chối tư vấn cho cộng đồng thì có 2 trường hợp sẽ xảy ra.

Thứ nhất, người sử dụng dùng theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất. Họ biết sản phẩm đó chứa thành phần gì, công dụng hướng tới ra sao – nhờ đọc nhãn, nhưng lại không nắm rõ về các nguy cơ tương tác với thuốc điều trị và các tác dụng không mong muốn có thể xảy ra. Đây là những thông tin mang tính chuyên môn, vượt quá khả năng tự nhận biết của họ. Nếu may mắn, sẽ không có chuyện gì xảy ra. Nếu không may mắn, niềm tin của họ với các sản phẩm chăm sóc sức khỏe chủ động sẽ mất.

Trường hợp thứ hai là những người không tuân thủ hướng dẫn của nhà sản xuất, không nắm rõ về bệnh lý của mình… dùng theo “phong trào”, theo mách bảo của người khác. Và điều tất yếu xảy ra là biến chứng. Với những trường hợp này, việc mất niềm tin, thậm chí tẩy chay TPCN cũng là điều dễ hiểu.

Thực tế cho thấy, phần lớn TPCN hiện nay được người tiêu dùng tiếp cận thông qua quảng cáo, mạng xã hội, livestream bán hàng hoặc truyền miệng. Khi người tiêu dùng muốn mua TPCN, họ phải tìm đến sự tư vấn từ nhân viên bán hàng, nghe theo người nổi tiếng trên mạng xã hội, các hội nhóm chia sẻ kinh nghiệm… Những nguồn thông tin này, về bản chất, không được kiểm chứng khoa học, thậm chí mang nặng yếu tố thương mại. Trong khi đó, các bác sĩ và chuyên gia y tế – những người có khả năng đánh giá tình trạng sức khỏe và đưa ra khuyến nghị phù hợp, lại gần như vắng bóng.

Trong câu chuyện sử dụng TPCN tại Việt Nam, thực tế đã cho thấy vai trò của chuyên gia y tế vẫn đặc biệt quan trọng bởi đây không phải nhóm sản phẩm mà người tiêu dùng có thể lựa chọn theo cảm tính hay theo quảng cáo.

Mỗi người có tình trạng sức khỏe, chế độ dinh dưỡng, bệnh nền và thuốc điều trị khác nhau, nên nhu cầu bổ sung cũng khác nhau. Bác sĩ, dược sĩ và chuyên gia dinh dưỡng là những người có đủ chuyên môn để đánh giá ai cần sử dụng, sử dụng loại nào, liều lượng ra sao và trong thời gian bao lâu để vừa hỗ trợ sức khỏe, vừa hạn chế nguy cơ tương tác hoặc lạm dụng.

Tại nhiều quốc gia, đội ngũ chuyên gia y tế đóng vai trò quan trọng trong việc hướng dẫn sử dụng TPCN một cách khoa học, đặc biệt với người cao tuổi, phụ nữ mang thai, trẻ em hoặc người mắc bệnh mạn tính. Do vậy, vấn đề không nằm ở việc có hay không sự tham gia của chuyên gia y tế, mà là cần một cơ chế minh bạch để phân định rõ giữa tư vấn chuyên môn và quảng cáo thương mại.

Bởi nếu đội ngũ có chuyên môn hoàn toàn đứng ngoài thị trường, khoảng trống thông tin này sẽ tiếp tục bị lấp đầy bởi những nguồn tư vấn thiếu kiểm chứng và nặng tính bán hàng như hiện nay. Điều đáng nói, hệ quả không chỉ dừng ở nguy cơ mua phải sản phẩm kém chất lượng hay bị "thổi phồng" công dụng, mà còn là sự suy giảm niềm tin của xã hội đối với vai trò của TPCN trong chăm sóc sức khỏe.