Sửa Luật An toàn thực phẩm: Đặt sức khỏe người dân lên trên hết

Phiên thảo luận tại tổ về dự án luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) chiều ngày 24/10 - Ảnh: Quốc hội

Tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các Đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), trong đó tập trung góp ý về mô hình quản lý Nhà nước về an toàn thực phẩm, chuyển đổi từ tiền kiểm sang hậu kiểm và những điều kiện cần thiết để bảo đảm luật đi vào thực tiễn.

Dự thảo luật hướng đến quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi, dựa trên phân tích nguy cơ, đẩy mạnh chuyển đổi số và thống nhất đầu mối quản lý. Tuy nhiên, các ý kiến cho rằng cải cách chỉ phát huy hiệu quả khi trách nhiệm được phân định rõ ràng, cơ quan thực thi có đủ thẩm quyền và nguồn lực, đồng thời các quy định mới phải đủ cụ thể để triển khai.

Thống nhất đầu mối, chấm dứt tình trạng đùn đẩy trách nhiệm

Nêu ý kiến tại tổ, theo Thủ tướng Lê Minh Hưng, việc sửa đổi luật nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý Nhà nước về an toàn thực phẩm, đồng thời tạo thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh. Dự thảo đề xuất nhiều cơ chế mới, trong đó có quản lý theo nguy cơ, theo chuỗi, đẩy mạnh chuyển đổi số và thống nhất một đầu mối quản lý.

Thủ tướng cho biết cấp có thẩm quyền đã quyết định Bộ Y tế là cơ quan chịu trách nhiệm quản lý Nhà nước thống nhất về an toàn thực phẩm; Ở địa phương là sở y tế, còn cấp xã sẽ bổ sung nhân sự chuyên trách tại phòng văn hóa - xã hội.

Thủ tướng cũng cho rằng, trách nhiệm về an toàn thực phẩm không chỉ nằm ở mỗi cơ quan quản lý Nhà nước, mà đòi hỏi sự tham gia của Hội Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, doanh nghiệp sản xuất trong ngành phải cùng tham gia đấu tranh, người tiêu dùng cũng phải đấu tranh mạnh mẽ với những hành vi vi phạm về an toàn thực phẩm.

Cùng quan điểm về sự cần thiết của mô hình thống nhất đầu mối, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh cơ quan được giao nhiệm vụ phải có đủ thẩm quyền và chịu trách nhiệm đến cùng.

Theo Chủ tịch Quốc hội, Chỉ thị 17 của Ban Bí thư đã nêu rất rõ yêu cầu chỉ có một đầu mối từ Trung ương đến địa phương. Tuy nhiên, dự thảo vẫn quy định 6 bộ cùng tham gia quản lý chuyên ngành, trong khi Bộ Y tế tuy được xác định là đầu mối, nhưng lại chỉ thực hiện vai trò phối hợp. 

"Tôi đề nghị cơ quan soạn thảo và cơ quan thẩm tra xem xét kỹ lại nội dung này", Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh và cho biết, thực tiễn cho thấy nhiều đầu mối sẽ đùn đẩy, bỏ trống khâu giáp ranh.

Thực tế, các vụ việc liên quan đến sữa giả, thực phẩm chức năng giả quy mô lớn cho thấy những kẽ hở trong cơ chế quản lý cần được khắc phục. Chủ tịch Quốc hội đề nghị mỗi nhiệm vụ phải có một cơ quan chịu trách nhiệm chính, mỗi cơ sở chỉ chịu sự quản lý của một cơ quan và cơ quan đầu mối phải được trao thực quyền.

Chủ tịch Quốc hội cũng lưu ý chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Cải cách thủ tục phải đi đôi với giám sát thực chất và chế tài đủ sức răn đe, có thể nghiên cứu bổ sung hình thức cấm hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn đối với các vi phạm cố ý nghiêm trọng.

Bên cạnh đó, Chủ tịch Quốc hội đặc biệt lo ngại việc phân cấp nhiệm vụ quản lý an toàn thực phẩm cho cấp xã, phường nhưng không đi kèm nguồn lực, trang thiết bị và điều kiện cần thiết. 

Dẫn chứng các vụ ngộ độc tập thể ở trường học cho thấy việc xác định nguyên nhân thường chậm, mất “thời gian vàng”, Chủ tịch Quốc hội đề nghị: Bắt buộc kích hoạt cảnh báo trên hệ thống trong vòng 2 - 6 giờ khi có trường hợp ngộ độc tập thể; Làm rõ trách nhiệm sản phẩm trên thương mại điện tử, kể cả trách nhiệm liên đới để bồi thường; Bổ sung hình thức cấm hành nghề có thời hạn hoặc vĩnh viễn với vi phạm cố ý, nghiêm trọng; Không để vi phạm rẻ hơn tuân thủ; Ai đầu độc người tiêu dùng vì lợi nhuận phải bị loại trừ khỏi thị trường.

Một vấn đề được Chủ tịch Quốc hội đặc biệt lưu ý là tính cụ thể và khả thi của các quy định. Theo ông, dự thảo hiện có khoảng 32 trong tổng số 74 điều giao Chính phủ, Bộ trưởng quy định chi tiết. Một số nội dung được xác định là đột phá, như thực hành vệ sinh tốt, áp dụng hệ thống quản lý tiên tiến, phân tích nguy cơ và phương thức kiểm tra thực phẩm nhập khẩu, song vẫn chưa được làm rõ lộ trình triển khai.

Chủ tịch Quốc hội đề nghị những vấn đề đã rõ, đã chín muồi cần được luật hóa ngay, xác định cụ thể đối tượng áp dụng, thời hạn hoàn thành và ngày có hiệu lực. Các văn bản quy định chi tiết cũng cần được chuẩn bị đầy đủ để có hiệu lực đồng thời với luật.

"Quốc hội không thông qua một chiếc vỏ luật để phần ruột lại nằm trong các nghị định, thông tư”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị các đại biểu Quốc hội tiếp tục theo dõi sát sao luật này, góp ý đến cùng để người dân yên tâm với bữa ăn hàng ngày, doanh nghiệp yên tâm đầu tư sản xuất.

Đặt sức khỏe người dân lên trên hết

Cũng tại phiên thảo luận tổ, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan khẳng định mục tiêu xuyên suốt của dự án luật là đặt sức khỏe người dân lên trên hết, trước hết, đồng thời hài hòa lợi ích giữa người dân và doanh nghiệp, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh.

Theo Bộ trưởng, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm sau khoảng 16 năm triển khai là nhiệm vụ khó khăn bởi thực phẩm có nhiều chủng loại, liên quan trực tiếp đến sức khỏe người dân và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Các quy định mới cần khắc phục "khoảng trống" trong quản lý, đáp ứng yêu cầu thương mại quốc tế và tránh gây ách tắc hoạt động xuất nhập khẩu thực phẩm.

Dự thảo tập trung vào quản lý an toàn thực phẩm theo chuỗi, cắt giảm thủ tục hành chính, số hóa thông tin và dữ liệu, quản lý thực phẩm kinh doanh trên môi trường điện tử, đồng thời xác định một cơ quan đầu mối quản lý Nhà nước.

Bộ trưởng Bộ Y tế cho biết, doanh nghiệp có lịch sử tuân thủ tốt có thể được xem xét giảm tần suất kiểm tra. Để thực hiện, cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống dữ liệu đầy đủ về hoạt động, vi phạm và thu hồi sản phẩm của từng doanh nghiệp. Ngược lại, thông tin về những sản phẩm liên tục vi phạm có thể được công khai để người dân nhận biết và chủ động bảo vệ sức khỏe.

Đưa ra ví dụ, thực phẩm được sản xuất bảo đảm tiêu chuẩn nhưng bảo quản không đúng cách trong điều kiện thời tiết nóng vẫn có thể gây ngộ độc. Vì vậy, Bộ trưởng Đào Hồng Lan cũng lưu ý quản lý an toàn thực phẩm phải tính đến đặc điểm của từng loại thực phẩm và toàn bộ quá trình từ sản xuất, bảo quản đến tiêu dùng.

Liên quan đến công tác phòng, chống hàng giả, theo Bộ trưởng, một số sản phẩm, trong đó có thực phẩm chức năng, có thể bị biến chất sau khi sản xuất nếu không được bảo quản đúng quy định. Do đó, cần phân biệt rõ nguyên nhân và trách nhiệm để tránh trường hợp sản phẩm ban đầu đạt tiêu chuẩn, nhưng sau đó biến chất lại dẫn đến việc quy kết hành vi sản xuất hàng giả.

Vì vậy, Bộ trưởng Đào Hồng Lan cho rằng, quy định xác định hàng hóa là hàng giả khi hàm lượng sản phẩm không đạt 70% mức công bố cần được xem xét thận trọng trong mối liên hệ với điều kiện bảo quản, vận chuyển và lưu trữ.

Về mô hình quản lý mới, Bộ trưởng nhấn mạnh việc giao Bộ Y tế làm đầu mối thống nhất không đồng nghĩa với việc cơ quan này tiếp quản toàn bộ hoạt động sản xuất nông nghiệp. Trách nhiệm quản lý sản xuất ban đầu cần được phân định rõ với trách nhiệm bảo đảm an toàn thực phẩm trong toàn bộ chuỗi.

Để mô hình vận hành hiệu quả, cần có cơ chế phối hợp liên ngành, bố trí nhân lực chuyên môn ở cơ sở, đầu tư hạ tầng, thiết bị và hệ thống kiểm nghiệm, đồng thời phát huy sự tham gia giám sát của các tổ chức và người dân.

Hậu kiểm phải dựa trên nguy cơ, không làm hình thức

Từ thực tiễn quản lý, đại biểu Quốc hội Phạm Thu Xanh, đoàn Hải Phòng, dẫn lại vụ việc gần 600 loại sữa bột giả do Công ty Rance Pharma và Hacofood Group sản xuất, tiêu thụ trong thời gian dài, hướng đến những nhóm người tiêu dùng dễ bị tổn thương như người mắc bệnh đái tháo đường, suy thận, trẻ sinh non và phụ nữ mang thai.

Theo đại biểu Phạm Thu Xanh, vụ việc cho thấy cơ chế tự công bố sản phẩm có thể bị lợi dụng trong khi hoạt động hậu kiểm chưa theo kịp.

Đại biểu Quốc hội đoàn Hải Phòng đề nghị luật cần quy định rõ kế hoạch lấy mẫu định kỳ theo từng nhóm nguy cơ và tổ chức hậu kiểm đột xuất khi có cảnh báo hoặc dấu hiệu vi phạm. Cơ sở có lịch sử tuân thủ tốt có thể được giảm tần suất kiểm tra; Ngược lại, sản phẩm thuộc nhóm nguy cơ cao, cơ sở tái phạm hoặc có cảnh báo cần được tăng cường giám sát.

Đại biểu cũng nhấn mạnh, an toàn thực phẩm là một chuỗi liên tục, từ nuôi trồng, sản xuất, nhập khẩu, bảo quản, lưu thông đến bàn ăn. Vì vậy, thống nhất đầu mối quản lý cần đi kèm quyền điều phối thực chất, khả năng chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan và cơ chế phối hợp trong cảnh báo, truy xuất, thu hồi sản phẩm, xử lý sự cố liên ngành.

Các ý kiến tại phiên thảo luận cùng hướng đến yêu cầu hoàn thiện khuôn khổ pháp lý theo hướng quản lý dựa trên nguy cơ, giảm thủ tục không cần thiết nhưng không hạ thấp yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Việc xác định rõ đầu mối, quy định cụ thể trách nhiệm và bảo đảm nguồn lực thực thi sẽ là những yếu tố quan trọng quyết định hiệu quả của Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi).

 

Sửa Luật An toàn thực phẩm: Một đầu mối quản lý, siết chặt hậu kiểm

Bộ Y tế cần xử lý ngay một số hạn chế, bất cập của Luật An toàn thực phẩm

Trình Quốc hội dự án Luật An toàn thực phẩm sửa đổi

Sửa Luật an toàn thực phẩm: Quản lý xuyên suốt chuỗi, siết trách nhiệm