Iran: Mưa đen và những lo ngại về sức khỏe, môi trường

Cơn mưa đen xuất hiện sáng 10/3/2026 tại Tehran ở Iran (ảnh NYTimes)

Nửa đêm về sáng ngày 10/3/2026, khi vụ cháy ở các kho dầu của Tehran sau những đợt không kích vẫn chưa được dập tắt, khói đen vẫn cuồn cuộn bốc lên không trung, bao phủ thành phố. Sáng sớm ngày Chủ nhật, người dân Tehran bắt đầu nhìn thấy một hiện tượng lạ. Mây đen kéo tới và cơn mưa cũng mang theo những hạt nước màu đen. Những hạt mưa này đã tạp ra một lớp màng nhờn dày bao phủ xe hơi, cây cối, mái nhà… trong thành phố… giống như chúng đang được phủ một lớp sơn mới màu đen.

Chỉ sau đó một khoảng thời gian ngắn, người dân trong thành phố bắt đầu có các triệu chứng như chóng mặt, đau nửa đầu, cay mắt và ho.

 

Infographic: Ô nhiễm không khí và sức khỏe con người

Nắng nóng cực đoan sẽ đe dọa 41% dân số thế giới năm 2050

Các triệu chứng này không khiến các chuyên gia y tế không ngạc nhiên. Bởi các kho dầu đang cháy. Tiến sĩ Jonathan Levy - Chủ nhiệm Khoa sức khỏe môi trường, Trường Y tế Công cộng Đại học Boston (Mỹ), gọi đây là "thảm họa môi trường", có thể gây ra hàng loạt hậu quả nghiêm trọng về sức khỏe. Một cư dân Tehran cho biết, dù là vào buổi sáng thì bầu trời vẫn tối đen như mực. Khi ra ngoài, mặt bà bị ngứa và chi chít những "chấm đen". Một cư dân khác của Tehran đã bị cay mắt và nghẹt thở dù ngồi trong xe oto. "Cảm giác như có hơi cay trong không khí vậy," cô nói. Chỉ một ngày sau các cuộc tấn công ở Tehran, những ảnh hưởng đến sức khỏe đã lan rộng.

Theo Tiến sĩ Marsha Wills-Karp - một nhà nghiên cứu tại Trường Y tế Công cộng Johns Hopkins Bloomberg (Mỹ), người tập trung vào các yếu tố môi trường quyết định bệnh tật, việc đốt dầu thải ra một lượng lớn khí carbon dioxide. Khí này nhanh chóng thay thế oxy, đó là lý do tại sao những người ở gần hiện trường vụ cháy thường có những dấu hiệu sớm của ngạt thở. Nhịp tim tăng, nhịp thở nhanh hơn, và mọi người có thể bị đau đầu, chóng mặt và cảm giác khó thở.

 

Ngay cả những người ở các vùng xung quanh Tehran cũng có thể bị ảnh hưởng, dẫn đến hẹp mạch máu não, gây chóng mặt, đau đầu…

Các chuyên gia cho biết, những mảnh vụn màu đen rơi từ trên trời xuống bao gồm các hạt mịn gọi là PM2.5, trong đó có carbon đen - chất tạo nên màu sắc của chất ô nhiễm. Nhiều chất độc khác cũng được giải phóng: các hợp chất gây ung thư gọi là hydrocarbon thơm đa vòng; các loại khí như sulfur dioxide và oxyd nitơ; kim loại nặng như chì, asen và thủy ngân… tất cả đều nằm trong danh sách 10 hóa chất hàng đầu gây lo ngại cho sức khỏe cộng đồng theo Tổ chức Y tế Thế giới.

Tiến sĩ Levy cho biết, sau khi những giọt mưa rơi xuống, một loạt các hóa chất nguy hiểm vẫn còn lơ lửng trong không khí, nhiều trong số đó có liên quan đến bệnh tim và phổi, ung thư và các vấn đề về nhận thức như rối loạn phát triển thần kinh và bệnh Alzheimer.

Trong ngắn hạn, kích ứng da và mắt là những phản ứng thường gặp đối với các chất độc. Nhiều người cũng bắt đầu ho như một cơ chế bảo vệ tự nhiên. Tuy nhiên, các hợp chất trong không khí cũng có thể xâm nhập vào cơ thể qua hành khứu giác ngay phía trên khoang mũi, dẫn đến não.

Các chuyên gia cho biết, tác động lâu dài phụ thuộc vào cả thời gian và cường độ tiếp xúc. Tác động này đáng lo ngại nhất đối với trẻ em, người già và những người có tiền sử bệnh tim và phổi. Phụ nữ mang thai và thai nhi cũng đặc biệt dễ bị tổn thương bởi các hóa chất này, vì chúng có thể gây viêm nhau thai.

Các rủi ro về sức khỏe có thể trở nên trầm trọng hơn đối với những người bị mắc kẹt trong xung đột. Căng thẳng và chấn thương có thể làm suy yếu hệ miễn dịch. Và việc tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe có thể bị hạn chế, Tiến sĩ Levy nói.

Tuy nhiên, mối đe dọa này có thể không chỉ giới hạn ở Iran.

Các quan chức khí tượng Pakistan đã đưa ra cảnh báo rằng gió có thể mang theo các chất ô nhiễm từ Iran qua biên giới, và Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế Thế giới đã đưa ra tuyên bố cảnh báo về nguy cơ ô nhiễm thực phẩm và nguồn nước. Những hạt mưa mang theo chất ô nhiễm này cũng đang phủ kín cây trồng, cây lương thực, rau củ trên khắp thành phố. Nguồn nước cũng không thể tránh được ảnh hưởng. Bởi hầu hết nước sinh hoạt của Tehran đến từ các đập nước, nếu những đập nước đó bị ô nhiễm, điều gì sẽ xảy ra? Khi mưa rơi, nó sẽ hòa lẫn với các chất ô nhiễm, có thể đã cuốn theo các chất ô nhiễm phát sinh từ các khu vực khai thác dầu bị đánh bom, bao gồm các hạt bụi mịn, kim loại nặng và các hợp chất gây ra mưa acid. Nước mưa ô nhiễm có thể chảy vào các nguồn nước, làm ô nhiễm nguồn nước uống. Bài toán đảm bảo an ninh lương thực, an ninh nguồn nước đang được đặt ra không chỉ với Iran mà với cả khu vực.

 

Lời khuyên mà các chuyên gia đưa ra là: Nếu có thể hãy ở yên trong nhà, đóng kín tất cả các cửa sổ, đeo khẩu trang và sử dụng hệ thống lọc không khí. Thế nhưng, điều này khó có thể thực hiện khi mà thực tế thời chiến đang là một thách thức.