Chúng tôi hẹn gặp DS. Nguyễn Xuân Hoàng cho một cuộc phỏng vấn về những cơ hội cho sự hợp tác công tư trong lĩnh vực y tế cơ sở nhưng rồi câu chuyện nhanh chóng được dẫn dắt sang một tầm nhìn rộng và bao quát hơn: Làm thế nào để thực hiện chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước là chống lãng phí nguồn lực công, hoàn thành chiến lược quốc gia về phát triển văn hóa, xã hội, y tế tại vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa… mang lại lợi ích thực chất hài hòa cho doanh nghiệp, địa phương và đặc biệt là người dân.

Tôi cho đây là một sự chuyển đổi hợp lý trong giai đoạn này. Sự chuyển đổi này sẽ giúp giải quyết các cơ sở dôi dư xuất hiện sau sáp nhập, tránh lãng phí – đúng như ý kiến của Tổng Bí thư-Chủ tịch nước Tô Lâm trong các bài phát biểu của mình: Lãng phí là "lỗi rất lớn với Đảng, Nhà nước và Nhân dân”. Thực tế cho thấy sau khi thực hiện sáp nhập các đơn vị hành chính như vừa qua tạo ra lượng cơ sở nhà, đất công dôi dư rất lớn. Toàn quốc có hàng nghìn trụ sở, cơ sở nhà, đất công thuộc diện dôi dư sau khi hợp nhất các cơ quan hành chính. Nhiều cơ sở rơi vào tình trạng bỏ trống, không có người quản lý, gây xuống cấp hư hỏng hoặc đùn đẩy trách nhiệm bảo quản. Có nhiều hướng để giải quyết và việc chuyển các trụ sở dôi dư thành trường học, trạm y tế, trung tâm văn hóa - thể thao, nhà sinh hoạt cộng đồng hoặc điểm sinh hoạt phụ thuộc cấp cơ sở là một hướng để xử lý tình trạng này. Hơn nữa việc chuyển đổi này cũng sẽ giúp giải quyết được các một số vấn đề xã hội của địa phương như phát triển kinh tế, văn hóa, chăm sóc sức khỏe…

Thêm vào đó, việc chuyển đổi mục đích sử dụng của các địa điểm này còn đem lại thêm nhiều cơ hội cho các doanh nghiệp trong hợp tác công-tư. Lâu nay, hợp tác công-tư luôn được hiểu một cách phổ biến là việc đổi đất lấy hạ tầng. Tuy nhiên, tôi lại nhìn thấy cơ hội hợp tác công-tư trong việc khai thác tiềm năng từ các cơ sở nhà đất dôi dư cho các dự án dân sinh xoá đói giảm nghèo, chăm sóc sức khỏe, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thông… góp phần vào việc phát triển kinh tế- xã hội của địa phương. Làm được như vậy là chúng ta thực hiện được một phần trong mục tiêu y tế của Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035.

Đúng vậy. Quốc hội đã thông qua Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035. Chương trình Mục tiêu quốc gia này được xây dựng trên cơ sở hợp nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia trước đây: Về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2035; về hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo giai đoạn 2026-2035; về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế-xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035; về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035.

Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035 cũng đề ra mấy nhóm nhiệm vụ cơ bản là: Xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; Phát triển văn hóa, tạo sự chuyển biến mạnh mẽ và toàn diện trong phát triển văn hóa và xây dựng, hoàn thiện nhân cách, chuẩn mực đạo đức, bản sắc, bản lĩnh, hệ giá trị con người, gia đình Việt Nam; Hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; Chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.

Trong đó không chỉ có cuộc sống ấm no mà còn phải được đảm bảo đầy đủ quyền của người dân như được giáo dục và đào tạo, được phát triển toàn diện về nhân cách và con người, được chăm sóc y tế, sức khỏe đúng nghĩa. Với một đất nước có địa hình phức tạp, có sự chênh lệch về phát triển kinh tế xã hội giữa các vùng miền, chỉ với nguồn lực công thì không thể thực hiện tốt các chiến lược này. Theo tôi, để đạt được những mục tiêu đề ra cần có chiến lược đầu tư bài bản, toàn diện, động viên sự hợp tác công-tư và xã hội hóa toàn diện theo đúng tinh thần khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp ngoài nhà nước theo Nghị quyết 68 (Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 về phát triển kinh tế tư nhân – PV) mà tôi muốn đề cập tới.

Cũng phải nói rõ hơn về vấn đề này. Người ta thường mặc định rằng doanh nghiệp tư nhân thì chỉ chăm chăm nhìn vào lợi nhuận trước mắt. Nhưng tôi cho rằng điều mà các doanh nghiệp tư nhân hướng tới rộng hơn thế rất nhiều. Nếu Nhà nước có sự điều tiết và định hướng đúng đắn, doanh nghiệp tư nhân sẵn sàng đồng hành để đem lại các giá trị bền vững về kinh tế, văn hóa, xã hội vào phát triển địa phương. Trong mô hình hợp tác công tư này, trách nhiệm cần được phân định rõ: Nhà nước giữ vai trò định hướng, xây dựng và ban hành các chính sách như các thể chế văn hóa, chính sách quản lý về chuyên môn y tế, cơ chế cho phép chuyển đổi công năng hạ tầng công dôi dư… Còn tư nhân (doanh nghiệp) là đơn vị trực tiếp đầu tư vốn để xây dựng các chương trình triển khai thực hiện, cải tạo cơ sở vật chất, mua sắm lắp đặt máy móc, trang thiết bị và chịu trách nhiệm vận hành. Hay nói gọn lại, nhà nước có cơ chế và quản lý bằng pháp luật, doanh nghiệp thực hiện và vận hành theo pháp luật.

Như chúng ta đã nói ở trên thì Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026-2035 đưa ra 4 nhóm nhiệm vụ mà chúng ta có thể tóm gọn lại thành: Xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững; Phát triển kinh tế - xã hội vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa; Phát triển văn hóa; phát triển giáo dục - đào tạo và cuối cùng là Chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển. Trong đó, mỗi mục tiêu này sẽ là một chân kiềng để tạo nên sự phát triển toàn diện cho xã hội.

Nhắm đến việc xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, thì điều gì sẽ đem lại sự phát triển kinh tế cho người dân các khu vực này? Đương nhiên không thể là các khu công nghiệp quy mô lớn như miền xuôi, vùng đồng bằng được. Muốn giảm nghèo cho người dân ở khu vực miền núi, cần tạo cho họ có thu nhập ổn định. Tức là chúng ta cần phát triển các hình thức sản xuất, chăn nuôi, kinh doanh phù hợp với điều kiện vùng miền để người dân tham gia và có thu nhập. Tôi thấy hiện nay, tại các vùng sâu vùng xa, việc phát triển các trang trại chăn nuôi gia súc, gia cầm, các trang trại cây trồng theo các phương thức canh tác mới cũng đã đem lại thu nhập cho bà con. Như các nông trại canh tác cây dược liệu giá trị cao như sâm Lai Châu, lan Kim tuyến… - những nông trại có mã vùng trồng hẳn hoi, đem lại một nguồn thu nhập ổn định cho bà con. Nhưng tôi còn thấy, có một mô hình phát triển nữa nhiều khi bị bỏ lỡ, đó là phát triển du lịch gắn liền với phát triển văn hóa bản địa. Điều này thúc đẩy nhiệm vụ thứ 2 - phát triển văn hóa và tạo sự chuyển biến mạnh mẽ, toàn diện trong phát triển văn hóa.

Tạo sự chuyển biến mạnh mẽ, toàn diện trong phát triển văn hóa, theo tôi là một mục tiêu lớn, vừa dễ vừa khó thực hiện. Với 54 dân tộc anh em cùng đất nước trải dài qua các vùng miền văn hóa, điều quan trọng là chúng ta phải xây dựng được cơ chế hay cái khung để phát triển văn hóa cho phù hợp với vùng miền, dân tộc. Tôi nhìn thấy ở các lễ hội truyền thống cơ hội lớn để truyền bá và phát triển văn hóa bên cạnh các yếu tố giáo dục và đào tạo. Người dân Việt Nam từ ngàn đời nay đã thấm nhuần các nét giá trị văn hóa của dân tộc mình, của đất nước thông qua các lễ hội truyền thống. Vậy thì sao không thông qua những lễ hội truyền thống đó để giáo dục và phát triển văn hóa của dân tộc. Sự chuyển biến và phát triển toàn diện của văn hóa cũng nằm ở đó.

Đó cũng là tinh thần của nhiệm vụ giáo dục và đào tạo. Khi những người trẻ được giáo dục về tinh thần yêu nước, về văn hóa dân tộc và về những kiến thức cuộc sống ngay trên mảnh đất quê hương, ngay trong lễ hội của làng. Hơn thế nữa, ngoài việc học tập tại nhà trường, thì việc học tập trực quan sinh động tại cộng đồng có thể giúp cho các em thấm nhuần hơn các giá trị truyền thống. Nói ví dụ, các vùng trồng dược liệu - như vùng trồng lan kim tuyến mà tôi đang triển khai chẳng hạn, sẽ mở cửa cho các em học sinh vào tham quan, học tập cách trồng và chăm sóc một loại cây dược liệu quý của địa phương mình. Sau này ra trường, các em mang theo kiến thức đã học, có thể tự phát triển điểm trồng riêng hoặc tham gia vào các trang trại đã được triển khai.

Và cuối cùng, nhiệm vụ thứ 4 là chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển. Với vùng nông thôn, vùng cao, vùng sâu, vùng xa, lễ hội là nơi thu hút đông đảo người dân tới, cũng là nơi mà ta có thể tuyên truyền để lôi kéo họ ghé vào trạm xá hay một gian hàng tại nơi lễ hội để được kiểm tra sức khỏe. Tôi thấy mỗi khi có đoàn bác sĩ tới thì người dân tập trung rất đông để được khám/chữa bệnh. Thế thì tại sao chúng ta không “tranh thủ” luôn các lễ hội cho mục tiêu chủ động chăm sóc sức khỏe. Khi người dân tới lễ hội, họ có thể được kiểm tra sức khỏe với máy móc hiện đại và được hướng dẫn/tư vấn bởi các bác sĩ ngay tại trung tâm y tế địa phương tại đó. Như vậy sẽ giúp người dân các địa phương chủ động chăm sóc sức khỏe bản thân, đồng thời hỗ trợ sự phát triển của y tế địa phương – khi người ta tự biết chăm sóc sức khỏe từ khi chưa có bệnh hay bệnh còn nhẹ, được tư vấn, khám chữa ngay tại cơ sở thì họ không cần lên tuyến trên nữa.

Và khi các nhiệm vụ lớn này được thực hiện đồng đều tại mỗi địa phương thì mục tiêu lớn của quốc gia sẽ thành hiện thực.

Vừa rồi tôi rất ấn tượng với Triển lãm tranh của Van Gogh tại Hà Nội. Người dân rất hứng thú. Tại sao chúng ta không nghĩ đến cách làm để người dân có thể tiếp cận với chính văn hóa Việt Nam, các giá trị trường tồn của dân tộc thông qua những buổi triển lãm như thế. Chỉ cần có cơ chế đủ thoáng và hướng dẫn đủ bài bản, tôi tin rằng, nhiều doanh nghiệp sẽ sẵn sàng đồng hành cùng nhà nước trong việc tổ chức các sự kiện, cho ra đời các sản phẩm đóng góp cho sự phát triển văn hóa, giáo dục, y tế tại các địa phương.

Tuy nhiên, đúng như bạn nói, cần một lộ trình triển khai hợp lý, trong đó, như tôi đã nói ở trên, nhà nước chỉ nên đóng vai trò điều phối, doanh nghiệp là người thực hiện. Nhà nước chỉ đạo bằng luật, nghị quyết, nghị định, cơ chế, phối hợp, còn doanh nghiệp là nhà đầu tư, triển khai. Chúng ta đừng chỉ nhìn nhận lợi nhuận ở đồng tiền mà hãy nhìn rộng hơn về sự phát triển kinh tế xã hội, đời sống người dân, văn hóa, giáo dục hay sự phát triển của đất nước. Khi cơ chế của nhà nước đủ thoáng, doanh nghiệp càng có điều kiện đầu tư cho đất nước. Và theo nhìn nhận của tôi, các doanh nghiệp đã đang và luôn sẵn sàng đồng hành cùng nhà nước trong mọi vấn đề.

Đầu tư khoa học công nghệ và chuyển đổi số cho y tế tuyến cơ sở là giải pháp then chốt để giảm tải cho tuyến trên và nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe ban đầu. Trong khi đó, nhiều ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số đã được các doanh nghiệp trong nước triển khai đem lại hiệu quả trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, như công nghệ lượng tử, công nghệ tế bào gốc… tại ngay doanh nghiệp chúng tôi.

Y tế tuyến cơ sở hiện không thu hút được người dân tới khám chữa bệnh, theo tôi có hai nguyên do chủ yếu. Đó là trang thiết bị y tế và tay nghề của người thầy thuốc. Tôi đã được tiếp xúc, giới thiệu những thiết bị khám bệnh kết hợp trí tuệ nhân tạo có thể giúp các bác sĩ phát hiện ra những bệnh lý thường gặp cũng như tiềm ẩn thông qua một số chỉ số sinh học và tư vấn các bác sĩ đưa hướng điều trị theo phác đồ chuẩn rất nhanh. Chúng tôi hoàn toàn có thể đầu tư những thiết bị như thế. Nếu địa phương bố trí cơ sở nhà đất dôi dư, chẳng hạn như cơ sở nhà văn hóa xã trước đây mà nay không còn được sử dụng cho mục đích ban đầu, dành cho doanh nghiệp để đầu tư máy móc thiết bị hiện đại, bác sĩ được tập huấn cách sử dụng, được hướng dẫn chuyên môn từ tuyến trên… thì tôi nghĩ nhất định sẽ thu hút được người dân địa phương tới thăm khám, chữa bệnh. Tôi cho rằng, các doanh nghiệp tư nhân - dưới sự hỗ trợ của nhà nước về cơ chế, chính sách, có thể đầu tư cho việc này.

Tôi đã thử thiết kế một mô hình cho sự hợp tác phát triển này. Vẫn là nhà nước có cơ chế, chính sách hỗ trợ, doanh nghiệp đầu tư. Khi đó, tôi sẽ xây dựng một chương trình văn hóa lễ hội truyền thống kết hợp.

Lễ hội đó sẽ có điểm trình diễn văn hóa dân gian cho bà con cùng tham gia. Họ có thể cùng trình diễn, cùng quảng bá về những nét đặc trưng văn hóa của địa phương. Tại đây, các trường học có thể tổ chức những buổi sinh hoạt ngoại khóa để học sinh cùng tìm hiểu sâu hơn về ý nghĩa của các nét đặc trưng văn hóa này. Mỗi thế hệ sẽ cùng nhau góp phần quảng bá, giới thiệu và làm dày thêm giá trị văn hóa của mình. Chỗ này có thể ứng dụng công nghệ - 3D hóa các đặc trưng văn hóa hoặc dùng nghệ thuật trình diễn ánh sáng, hoạt cảnh để người dân và du khách cùng tìm hiểu. Lễ hội như thế cũng sẽ là điểm thu hút khách du lịch. Họ tới chơi, tham quan, tham gia các lễ hội truyền thống, tham gia sâu hơn vào đời sống, người dân sẽ có cảm giác vui và muốn quay lại hơn so với việc “cưỡi ngựa xem hoa” các điểm, cảnh quan. Du khách sẽ nghỉ ở đâu? Nghỉ tại các homestay có đăng ký tại địa phương hoặc tại ngay nhà văn hóa sẵn có. Như thế, sẽ giúp cải thiện tình trạng lãng phí các cơ sở nhà nước tại địa phương. Thay vì chỉ dùng cho hội họp, nơi đây có thể được chuyển đổi công năng thành điểm nghỉ ngơi – trong ngày hoặc qua đêm, cho du khách hay chính người dân địa phương. Khi họ có chỗ nghỉ, họ tham gia lễ hội được lâu hơn với tâm trạng thích thú hơn.

Với bà con vùng sâu vùng xa, ta có thể tuyên truyền chính sách của Đảng, Nhà nước, của chính quyền địa phương thông qua các poster, các bài nói chuyện ngắn của những già làng, trưởng bản được tín nhiệm. Ngay cả việc khám chữa bệnh định kỳ cũng vậy. Tôi có thể đầu tư máy móc thiết bị, hỗ trợ đào tạo bác sĩ-dược sĩ tại địa phương, nhưng vẫn cần người tuyên truyền để người dân hiểu về ý nghĩa của việc khám chữa bệnh định kỳ này. Tôi nói thêm về đầu tư cho trạm y tế các địa phương. Bên cạnh việc mua sắm trang thiết bị hiện đại, hỗ trợ bác sĩ, tôi còn muốn khôi phục lại mô hình vườn thuốc nam từng có tại các cơ sở y tế tuyến xã. Các loại cây thuốc cơ bản vẫn được coi là liều thuốc điều trị các bệnh thông thường như cảm cúm, ho, bong gân, đau bụng đi ngoài… mà hiệu quả giúp người dân sống khỏe mạnh hơn, ít phải tới bệnh viện hơn. Và đây cũng là điểm học thực hành cho học sinh của các nhà trường. Tất nhiên, mỗi vùng có một số cây thuốc riêng, đặc điểm dùng thuốc riêng thì làm thế nào để những vườn thuốc đó là điểm đến cho khách du lịch.

Lễ hội mà tôi hướng tới cũng sẽ có những gian hàng nơi người dân mang sản vật do mình tự làm tới để bán, trao đổi, đem lại thu nhập cho chính họ. Như vậy thì không có lý do gì khiến họ không quay lại lễ hội trong những lần sau tổ chức sau! Tới lễ hội vừa được chơi, được học, được tư vấn cách chăm sóc sức khỏe, được tìm hiểu văn hóa, lại có tiền mang về, người dân chắc chắn sẽ tới nữa. Mà du khách cũng vậy. Những sự kiện như thế có thể tổ chức với tần suất hàng tháng hoặc hàng quý.

Tất nhiên, để duy trì được lâu dài thì không chỉ dừng ở việc bán hàng tại các phiên chợ. Chúng ta cần hỗ trợ bà con chuẩn hóa quy trình sản xuất, đăng ký chất lượng và xây dựng mã số truy xuất nguồn gốc. Khi sản phẩm đạt được những tiêu chuẩn này, chúng ta mới có thể kết nối với các doanh nghiệp lớn, mở rộng thị trường và tạo ra sinh kế ổn định hơn cho người dân.

Tôi cho rằng mỗi địa phương cần có một cách triển khai phù hợp với điều kiện thực tế của mình. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là cung cấp một dịch vụ y tế hay một không gian sinh hoạt văn hóa, mà là tạo ra một hệ sinh thái trong đó văn hóa, y tế, giáo dục, thể thao và sinh kế cùng được kết nối và hỗ trợ lẫn nhau.