Như chúng ta đã thấy, Việt Nam là một trong những quốc gia có nền y dược cổ truyền lâu đời và sở hữu tiềm năng rất lớn để phát triển lĩnh vực này. Chúng ta có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú với hơn 5.000 loài động, thực vật và nấm được sử dụng làm thuốc, trong đó nhiều loài có giá trị kinh tế và giá trị y học cao. Riêng về thực vật, nước ta có khoảng 3.948 loài thực vật thường được dùng làm thuốc, với khoảng 300 loài thường xuyên được khai thác sử dụng trong thị trường trong và ngoài nước. Mỗi năm, ước tính thị trường dược liệu Việt Nam cần khoảng 60.000 tấn dược liệu mỗi năm, khoảng 2/3 trong số đó là được khai thác tự nhiên và trồng trọt. Trong đó, có khoảng 20.000-30.000 tấn dược liệu là được sử dụng cho thuốc y học cổ truyền, thực phẩm chức năng, dược mỹ phẩm. Số lượng này bao gồm cả những loại dược liệu phải nhập khẩu do Việt Nam không có.

Với những con số kể trên, ta có thể thấy, Việt Nam là một quốc gia có tiềm năng dược liệu rất lớn – cả về lợi thế tài nguyên và nhu cầu sử dụng. Tuy nhiên, theo điều tra của Viện Dược liệu Việt Nam, trong những năm trở lại đây, nhiều loài dược liệu đã bị giảm sút về trữ lượng như hà thủ ô đỏ, hoàng liên, ngũ gia bì, đảng sâm… do cách khai thác. Điều này làm ảnh hưởng rất nhiều tới các bài thuốc cổ truyền thuộc kho tàng tri thức y học dân gian được tích lũy qua hàng nghìn năm qua. Một bài thuốc dù có hiệu quả, nhưng vị thuốc “hiếm có khó tìm” thì cũng không thể kê đơn được.

Trong khi đó, xu hướng của thế giới hiện nay là quay trở về với các giải pháp tự nhiên, an toàn, chú trọng phòng bệnh và nâng cao sức khỏe chủ động – là lợi thế, thế mạnh của y dược cổ truyền. Nếu biết khai thác hợp lý, kết hợp giữa tri thức truyền thống với khoa học công nghệ hiện đại, Việt Nam hoàn toàn có thể xây dựng được một ngành y dược cổ truyền vừa phục vụ chăm sóc sức khỏe nhân dân, vừa trở thành một ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, như phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm.

Theo tôi, có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này. Nguyên nhân đầu tiên và cũng là nguyên nhân có thể nhìn thấy rõ nhất là, trong nhiều năm qua, hệ thống y tế của chúng ta chủ yếu tập trung vào điều trị bệnh bằng y học hiện đại. Điều này giúp đạt được nhiều thành tựu quan trọng nhưng đồng thời cũng khiến y học cổ truyền chưa được đầu tư tương xứng về cơ sở vật chất, nguồn nhân lực và nghiên cứu khoa học.

Thứ hai, hoạt động nghiên cứu và chứng minh bằng bằng chứng khoa học đối với nhiều bài thuốc, phương pháp điều trị cổ truyền vẫn còn hạn chế. Trong bối cảnh người dân ngày càng quan tâm đến cơ sở khoa học và tính minh bạch, đây là một rào cản lớn.

Thứ ba, chất lượng dược liệu trên thị trường chưa đồng đều. Tình trạng dược liệu nhập khẩu không rõ nguồn gốc, việc truy xuất xuất xứ còn khó khăn khiến niềm tin của người tiêu dùng và thầy thuốc bị ảnh hưởng.

Ngoài ra, công tác truyền thông về y học cổ truyền vẫn chưa thực sự hiệu quả. Nhiều người vẫn có quan niệm rằng y học cổ truyền chỉ phù hợp với người cao tuổi hoặc chỉ điều trị một số bệnh nhất định, trong khi trên thực tế lĩnh vực này có vai trò rộng hơn rất nhiều trong phòng bệnh, phục hồi chức năng và nâng cao sức khỏe.

Tuy nhiên, như tôi đã chia sẻ ở trên, Việt Nam có tiềm năng để phát triển y học cổ truyền, và những điểm yếu này trong thời gian qua đã tạo ra dư địa lớn để ngành phát triển trong thời gian tới.

Y dược cổ truyền có lợi thế đặc biệt trong chăm sóc sức khỏe chủ động bởi triết lý cốt lõi của y học phương Đông là phòng bệnh hơn chữa bệnh.

Các phương pháp dưỡng sinh, điều chỉnh chế độ ăn uống, sử dụng thảo dược phù hợp thể trạng, xoa bóp, bấm huyệt, châm cứu hay các bài tập vận động cổ truyền đều hướng tới mục tiêu duy trì trạng thái cân bằng của cơ thể, nâng cao sức đề kháng và giảm nguy cơ mắc bệnh. Đây cũng chính là định hướng mà nhiều hệ thống y tế tiên tiến trên thế giới đang theo đuổi hiện nay. Điều này cũng đã được chứng minh qua hàng nghìn năm lịch sử y dược cổ truyền với hàng nghìn bài thuốc cổ phương vẫn được nhiều người sử dụng cho tới ngày nay.

Để y dược cổ truyền có được vị thế xứng đáng, theo tôi cần tập trung vào một số giải pháp trọng tâm như: Thứ nhất là thay đổi nhận thức xã hội, coi y học cổ truyền không chỉ là phương thức chữa bệnh mà còn là công cụ chăm sóc sức khỏe toàn diện. Thứ hai là đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, chuẩn hóa các bài thuốc, vị thuốc và phương pháp điều trị để tăng tính thuyết phục và khả năng hội nhập quốc tế. Thứ ba là thúc đẩy kết hợp chặt chẽ giữa y học cổ truyền và y học hiện đại trong hệ thống khám chữa bệnh. Thứ tư là ứng dụng mạnh mẽ công nghệ số trong quản lý, đào tạo, nghiên cứu và cung cấp dịch vụ y học cổ truyền để nâng cao hiệu quả tiếp cận người dân.

Tôi cho rằng điểm mấu chốt nằm ở việc xây dựng được một chuỗi giá trị dược liệu hoàn chỉnh, từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm cuối cùng.

Trong nhiều năm qua, chúng ta chủ yếu khai thác tiềm năng dược liệu dưới dạng nguyên liệu thô nên giá trị kinh tế chưa cao. Muốn phát triển thành một ngành công nghiệp thực sự, cần chuyển từ tư duy khai thác sang tư duy phát triển chuỗi giá trị. Trước hết phải quy hoạch và phát triển các vùng trồng dược liệu tập trung theo tiêu chuẩn quốc tế, bảo đảm chất lượng đồng nhất. Song song với đó là xây dựng hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, ứng dụng công nghệ số trong quản lý vùng trồng, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Đây là nền tảng của toàn bộ ngành. Tiếp theo là đầu tư cho công nghệ chế biến sâu, chiết xuất hoạt chất, sản xuất thuốc và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có giá trị gia tăng cao thay vì chỉ bán nguyên liệu. Cuối cùng, cần có sự liên kết chặt chẽ giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Khi bốn chủ thể này cùng tham gia vào một chuỗi giá trị thống nhất, ngành công nghiệp dược liệu không chỉ góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân mà còn có thể trở thành một ngành kinh tế xanh, bền vững và mang đậm bản sắc Việt Nam.

Tôi tin rằng nếu thực hiện tốt những định hướng này, dược liệu Việt Nam không chỉ đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn có khả năng tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế, góp phần đưa y dược cổ truyền Việt Nam trở thành một thương hiệu quốc gia trong tương lai.