Thách thức trong quản lý kháng kháng sinh tại Việt Nam

Chống kháng kháng sinh cần nỗ lực thay đổi từ văn hóa, ý thức của cả cộng đồng

Lĩnh vực thú y: Lộ trình siết chặt và rào cản dữ liệu

Tại hội thảo khoa học “Tiếp cận Một sức khỏe (One Health) trong phòng chống kháng kháng sinh tại Việt Nam", báo cáo từ các cơ quan quản lý đã phác họa một bức tranh toàn diện về các giải pháp đồng bộ và đa ngành nhằm đối phó với tình trạng kháng kháng sinh (AMR).

Trong đó, Một sức khỏe là một cách tiếp cận tích hợp và thống nhất nhằm cân bằng, tối ưu hóa một cách bền vững sức khỏe của con người, động vật và hệ sinh thái. Cách tiếp cận này cho thấy, Kháng kháng sinh là "một cuộc chiến liên ngành" mà không một cơ quan đơn lẻ nào có thể tự giải quyết nếu tách rời khỏi mối tổng hòa giữa con người, động vật và môi trường.

ThS. Lê Thị Huệ, Cục Chăn nuôi và Thú y, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết, ngành chăn nuôi đã thiết lập được hệ thống phòng thử nghiệm giám sát AMR tại ba miền và bắt đầu triển khai Cổng báo cáo giám sát kháng thuốc trên động vật.

Một trong những giải pháp then chốt là việc thực thi Luật Chăn nuôi và Nghị định 13/2020/NĐ-CP, nghiêm cấm dùng kháng sinh để kích thích tăng trưởng và đặt ra lộ trình dừng hoàn toàn việc dùng kháng sinh quan trọng để phòng bệnh cho vật nuôi vào cuối năm 2025.

Tuy nhiên, khó khăn thực tiễn vẫn rất lớn. Kết quả giám sát giai đoạn 2017-2024 cho thấy tỷ lệ vi khuẩn đề kháng các loại kháng sinh thông dụng vẫn ở mức cao (20-70%).

Ngoài ra, việc người dân mua thuốc thú y quá dễ dàng và thói quen sử dụng thuốc không theo đơn vẫn là thách thức chưa có lời giải triệt để.

An toàn thực phẩm: Chuyển dịch sang quản lý dựa trên nguy cơ

Ở góc độ an toàn thực phẩm, ThS. Lương Thu Vinh, Trưởng phòng Pháp chế Thanh tra, Cục An toàn thực phẩm, Bộ Y tế nhấn mạnh định hướng sửa đổi Luật An toàn thực phẩm vào tháng 9/2026. Giải pháp trọng tâm là chuyển đổi từ quản lý "cắt khúc" sang quản lý theo chuỗi "từ trang trại đến bàn ăn" dựa trên đánh giá nguy cơ.

Việc số hóa hệ thống thông tin dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông giữa các bộ ngành được coi là nhiệm vụ cấp bách để thực hiện hậu kiểm hiệu quả thay vì chỉ dựa vào tiền kiểm.

Thách thức lớn nhất trong lĩnh vực này là sự chồng chéo giữa các cơ quan quản lý và hệ thống quy định hiện hành đôi khi "không còn bảo đảm tính khả thi". Bà Vinh chỉ rõ tình trạng thiếu chế tài đủ mạnh để thu hồi giấy phép hoặc tạm dừng dịch vụ công khi cơ sở vi phạm. Hơn nữa, ý thức của người kinh doanh còn thấp, dẫn đến tình trạng lén lút sử dụng các chất cấm hoặc thực phẩm kém chất lượng vẫn diễn biến phức tạp.

Môi trường: "Độ trễ" trong chính sách và khoảng trống quy chuẩn

Ngành môi trường, dù là mắt xích quan trọng trong vòng tuần hoàn kháng thuốc, nhưng lại đang có "độ trễ" nhất định so với y tế và nông nghiệp. TS. Trần Quốc Trọng, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết đơn vị đang xây dựng Đề án giám sát kháng thuốc trong môi trường giai đoạn 2025-2030 với mục tiêu thiết lập mạng lưới quan trắc và xây dựng bộ chỉ số giám sát quốc gia.

Hiện tại, Việt Nam chưa có tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật để kiểm soát dư lượng kháng sinh trong nước thải chăn nuôi và bệnh viện. Năng lực quan trắc và dữ liệu nền phục vụ đánh giá nguy cơ còn rất hạn chế.

Ông Trọng nhấn mạnh, cần sớm ban hành các giá trị giới hạn an toàn cho hoạt chất kháng sinh trong môi trường làm căn cứ pháp lý để xử lý các nguồn thải gây ô nhiễm.

Thống nhất trong hành động theo cách tiếp cận Một sức khỏe

ThS. Lương Thu Vinh khẳng định rằng hệ thống quy định pháp luật của Việt Nam hiện nay tương đối đầy đủ, nhưng vấn đề cốt lõi nằm ở khâu thực thi và giám sát thực thi.

Văn hóa sử dụng kháng sinh tại Việt Nam vẫn còn “cảm tính”, thiếu kiểm soát trong cả cộng đồng và ngành nông nghiệp. Người dân có thói quen ra hiệu thuốc tự mua kháng sinh hoặc uống theo lời khuyên. Đặc biệt, không ít bệnh nhân thường tự ý dừng thuốc ngay khi thấy triệu chứng thuyên giảm thay vì uống hết liệu trình, tạo điều kiện cho vi khuẩn tiến hóa và kháng thuốc.

Người nông dân vì lợi ích kinh tế trước mắt sẵn sàng bán ra thị trường các sản phẩm vẫn còn tồn dư kháng sinh hoặc sữa từ những con bò đang điều trị thuốc.

Dù đối mặt với nhiều khó khăn đặc thù, cả ba đơn vị đều thống nhất rằng giải pháp tối ưu nhất là sự phối hợp thực chất thông qua Khung đối tác Một sức khỏe giai đoạn 2026-2030.

Chia sẻ dữ liệu liên thông, xây dựng các phòng thử nghiệm tham chiếu quốc gia và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ vi sinh thay thế kháng sinh là những nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu.

Tại Hội thảo, TS. Trịnh Thành Trung, Viện trưởng Viện Vi sinh vật và Công nghệ Sinh học, ĐHQGHN cho rằng một trong những nguyên nhân chính dẫn đến lạm dụng kháng sinh là do kiến thức về am hiểu và quản lý vi sinh vật trong sản xuất nông nghiệp còn rất yếu.

Ông gợi ý cần tập trung đầu tư nghiên cứu để giúp người chăn nuôi và người sản xuất tiếp cận được các công nghệ đi theo hướng bền vững, không sử dụng kháng sinh.

 

Kháng kháng sinh trong thực phẩm: “Tảng băng chìm” đe dọa sức khỏe cộng đồng

Nỗ lực chung trong cuộc chiến chống kháng kháng sinh

Hạn hán “tiếp sức” cho tình trạng kháng kháng sinh

WHO cảnh báo: bệnh lậu kháng kháng sinh gia tăng