Một ngày cuối năm, chúng tôi, ba người - một nhà báo lão thành (già hơn tôi 10 tuổi), làm báo cùng thời với cố nhà báo Phạm Xuân Ẩn, và một bạn trẻ nữa cùng đi thăm nơi “điệp viên hoàn hảo” từng làm việc. Chúng tôi đến khách sạn Continental, cố tìm cho ra căn phòng nào là “chính xác nhất”, vì hiện nay tượng của vị tướng đặt ngoài hành lang tầng 2, thì không phải nơi ông làm việc, mà có thể là nơi ông đã đưa mẹ từ quê lên ở “cho an toàn” trong những ngày bom rơi đạn lạc.

Theo Larry Berman, tác giả “Điệp viên hoàn hảo”, chuyện tướng số đóng vai trò lớn trong cuộc đời Phạm Xuân Ẩn. “Sinh ra ngày 12/9/1927 thuộc cung Xử nữ nằm trong 6 dấu cung Hoàng đạo, trong đó chỉ có một nữ thần nên ông Ẩn được nữ Chúa che chở cho suốt đời. Do vậy, ông tự cảm thấy mình có trách nhiệm phải bảo vệ phụ nữ”. Mẹ ông và vợ ông là những phụ nữ đầu tiên mà phải ông bảo vệ. Suốt cuốn “Điệp viên hoàn hảo”, mà bây giờ đọc lại lần thứ…X, tôi lại thấy thêm sự hoàn hảo mới của ông: một người đàn ông của gia đình.

Vào dịp tổng tấn công Tết Mậu Thân 1968, giữa căng thẳng cao độ vì “phải viết báo cáo về cuộc Tổng tấn công để gửi vào trong rừng”, vừa phải viết tin cho báo Time, nhưng ông Ẩn không quên lo cho gia đình. Ông nói với Larry Bermen: "Đó là thời điểm rất khó cho tôi. Tôi đã biết quá nhiều và còn lo cho sự an toàn của gia đình tôi nữa…" (sđd. tr 293). Vào những ngày tranh tối tranh sáng, đầu năm 1975, khi vợ ông còn ở Mỹ, ông đã gửi một điện tín chỉ có 4 từ: "Trở về nhà thôi".

Gia đình là một “nhà an toàn” mà “điệp viên hoàn hảo”… luôn muốn trở về. Nhưng bây giờ chính vợ ông lại là người muốn trở về nơi đó nhất. “Cuối cùng, bà Thu Nhàn - vợ ông - quyết định gia đình bà không sống mỗi người mỗi ngả nữa…” (sđd., tr.405). Và thật hoàn hảo, khi cuối đời, người anh hùng được qua đời trong vòng tay ấm áp, đầy đủ của cả gia đình!

Không có gia đình - Không có đoàn tụ - Không có mùa Xuân. Điều này đã trở thành quy luật muôn đời, không phải chỉ ở gia đình của điệp viên hoàn hảo Phạm Xuân Ẩn, không chỉ ở nước Việt Nam chúng ta, mà khắp thế giới, không phải chỉ bây giờ, mà từ nhiều triệu năm trước và nhiều thế kỷ sau.

Noel, New Year hay Tết là thời gian mà mọi thành viên trong gia đình đều muốn “về nhà”. Ngày nay, việc các gia đình sinh sống ở nhiều nơi khác nhau trong một quốc gia, hoặc thậm chí trên toàn thế giới trở nên phổ biến hơn bao giờ hết. Công nghệ giúp việc giữ liên lạc dễ dàng hơn, nhưng không gì sánh bằng việc dành thời gian trực tiếp bên nhau. Chúng ta thường thấy hàng năm, cứ vào dịp tết, tại các sân bay, Việt kiều về nước ngày càng đông.

Tác động của một cuộc đoàn tụ gia đình thực sự có thể rất sâu sắc đối với các thành viên trong gia đình, giúp tạo ra những kỷ niệm lâu dài. Đó là cơ hội quây quần kể chuyện, cùng nhau gói bánh, nấu bánh chưng hay bánh tét. Đó cũng là thời điểm tốt để xây dựng mối quan hệ giữa các thế hệ và truyền lại lịch sử gia đình. Nhiều gia đình có những câu chuyện về chiến tranh, về hòa bình, về trong nước và nước ngoài để chia sẻ với các thế hệ trẻ hơn. Chính vì thế mà nhạc sĩ huyền thoại Văn Cao đã kể “câu chuyện của mình”: “Mùa xuân đầu tiên” để nói về đoàn tụ gia đình:

…Người mẹ nhìn đàn con nay trở về

Mùa xuân mơ ước ấy đầu tiên

…Phút giây trong tay anh đầu tiên

…Một cuộc đời êm ấm…

Mùa Xuân và đoàn tụ gia đình khiến người ta luôn thức tỉnh. Hình như trong tiềm thức của người nhạc sĩ luôn có “những đứa con đi xa” và khi trở về “trong mùa xuân đầu tiên”, những người xa vắng ấy nhận ra quê nhà, và tình yêu”:

Từ đây người biết quê người

Từ đây người biết yêu người.

Trong trường hợp gia đình tôi, chúng tôi thỉnh thoảng đi du lịch trong hoặc nước ngoài và cùng nhau đón năm mới ở một chỗ xa hơn nhà mình, tạo một không khí đặc biệt, đáng nhớ, với đầy đủ người thân yêu. Bây giờ chúng tôi không còn nấu chung nồi bánh tét đêm 30 như ngày xưa nữa. Thế giới thay đổi, vài nếp nhà cũng thay đổi. Nhưng tình yêu gia đình trong sum họp cuối năm không hề thay đổi.

Tôi muốn các con và cháu tôi học hỏi và trải nghiệm nền văn hóa và di sản phong phú, khác biệt. Đó là việc cho chúng được tiếp xúc và có những kỷ niệm mà tôi từng có khi còn nhỏ hoặc những kỷ niệm mới mà tôi chưa từng biết đến của những dân tộc khác. Tôi đã từng ăn Tết xa nhà vào những năm 90 của thế kỷ trước và từng biết thế nào là nỗi cô đơn của người không có gia đình bên cạnh vào dịp Tết thiêng liêng. Nhớ Tết năm 1999, đúng mồng Một Tết, tôi bay từ Singapore đến Jakarta, Indonesia, và không thể quên lời chúc Tết từ cố Tổng thống Habibie lúc đó, mặc dù nước ông không đón Tết như các nước châu Á khác: “Chúc các nhà báo Việt Nam và gia đình một cái Tết thịnh vượng.” Ông là một trong những nhà lãnh đạo Á châu luôn tôn trọng khác biệt về văn hóa giữa các dân tộc, đặc biệt ông đề cao đạo đức gia đình trong các cấu trúc xã hội.

Gia đình không bao giờ là thể chế lỗi thời. Nhiều người cho rằng gia đình hiện đại là một thể chế lỗi thời và sự sụp đổ của nó chỉ là vấn đề thời gian. Nhìn về tương lai của gia đình, nhà xã hội học nổi tiếng Brigitte Berger lập luận rằng, bất chấp sự suy yếu và những thách thức, gia đình sẽ tồn tại như một thể chế xã hội cơ bản.

Nhà nghiên cứu Zygmunt Bauman mô tả gia đình trong thời đại hiện đại thông qua lăng kính của “thời hiện đại lỏng” (liquid modernity), giống như như một cấu trúc đã chuyển từ thể rắn sang thể lỏng. Trong cuốn sách “Tình yêu lỏng: Về sự mong manh của các mối liên kết con người”, ông lập luận rằng các mối quan hệ ngày càng được đối xử như hàng tiêu dùng - được thiết kế để sử dụng, tận hưởng và vứt bỏ khi chúng không còn mang lại sự thỏa mãn hoặc trở nên quá đòi hỏi. Bauman xem gia đình hiện đại như một nơi đầy mâu thuẫn, bị giằng xé giữa "giấc mơ ngọt ngào" về tình yêu và "cơn ác mộng" về sự ràng buộc, dẫn đến tình trạng các cá nhân thường cảm thấy cô đơn mặc dù được bao quanh bởi các mạng lưới "kết nối".

Nhưng dù “rắn”hay “lỏng”, gia đình vẫn là gia đình, ở đó có tất cả: tốt đẹp và xấu xa, sai lầm và hối lỗi, giận dữ và tha thứ.

Trước đó rất lâu, văn học sử thế giới còn biết đến tác phẩm rất ngắn “Đứa con đi hoang trở về” của Andre Gide, như một dụ ngôn nói về sự hối lỗi của những con hư. Tôi từng bàng hoàng trước bức tranh quá lớn trưng bày trong Bảo tàng quốc gia Hoa Kỳ ở thủ đô Washington DC mang tên: “The return of the prodigal son” (Sự trở về của đứa con đi hoang) do bậc thầy hội họa Tây Ban Nha, Bartolomé Esteban Murillo vẽ từ năm 1667 đến năm 1670, hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Nghệ thuật Quốc gia ở Washington.

Có lúc nào trong đời bạn cảm thấy mình có lỗi với cha mẹ? Có khi nào bạn từng bỏ nhà ra đi vì bất bình gia đình? Có khi nào bạn cảm thấy mình bất hạnh khi phải sinh ra dưới một ngôi sao xấu? Tôi từng có. Và cho đến tuổi 70, tôi biết mình đã sửa sai, tôi biết mình đã “xứng đáng trở lại” để được trở về với cha mẹ tôi trong tâm tưởng! Không bao giờ quá trễ khi nói lời xin lỗi với gia đình! Tôi tin rằng không ai yêu tôi bằng cha mẹ mình (dù tôi đã bỏ nhà ra đi nhiều năm khi còn trẻ), và các con tôi sẽ tin rằng tôi yêu chúng hơn tất cả trên đời. Các hình thái gia đình có thể khác nhau, nhưng tình yêu thương không hề khác.

Sự biến thiên của các gia đình Việt thấy rõ nhất trong việc thay đổi tên “họ”, từ các họ truyền thống như Nguyễn, Trần, Lê, Đinh v.v… thành những họ nước ngoài như Smith, Johnson, Williams, Brown, and Jones. Theo nhà văn Nguyen, Viet Thanh (Nguyễn Thanh Việt - sinh năm 1971 ở Daklak), người được giải thưởng danh giá Pulitzer, “giấc mơ Mỹ” của những gia đình gốc Việt không dừng lại, cho đến khi trong các gia đình Việt đó có một Tổng thống… Mỹ . Ông viết: “Đặt tên con trai bạn theo tên Ralph Ellison… Bạn muốn Ellison cuối cùng hiểu rằng… cậu ấy là một người Mỹ, sinh ra và lớn lên ở Mỹ - đủ điều kiện để trở thành tổng thống!” Còn đối với Ocean Vuong - nhà thơ với hai giải thưởng thơ lớn nhất của Mỹ và Anh (sinh năm 1988 ở Sài Gòn), thì giấc mơ của mẹ anh - một thợ làm móng, không biết chữ, chỉ là một căn phòng nhỏ. Nhưng khi anh thành công, anh đã có thể mua cho mẹ mình một ngôi nhà. Anh viết: “Tôi đã làm theo cách vòng vo và mất nhiều thời gian hơn, nhưng tôi đã làm được. Mẹ tôi luôn muốn có một ngôi nhà có vườn - và bà đã có được điều đó thông qua thơ ca của tôi” - (trả lời phỏng vấn báo Guardian ngày 3/10/2017). Đối với người Việt xa quê, gia đình còn gắn bó hơn, văn hóa gia đình là nền tảng để họ vẫn là “gốc Việt”.

Trong khi đó, gia đình của cố tổng thống huyền thoại Nelson Mandela ở Nam Phi, lại theo kiểu khác của “đại gia đình”: “Mẹ tôi quản lý ba túp lều… luôn đầy ắp trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ của họ hàng tôi. Thực tế, tôi hầu như không nhớ bất kỳ dịp nào khi còn nhỏ mà tôi ở một mình. Trong văn hóa châu Phi, con trai và con gái của cô dì chú bác được coi là anh chị em ruột, chứ không phải anh chị em họ. Chúng tôi không phân biệt đối xử giữa các mối quan hệ như người da trắng. Chúng tôi không có anh chị em cùng cha khác mẹ. Chị gái của mẹ tôi là mẹ tôi; con trai của chú tôi là anh trai tôi; con của anh trai tôi là con tôi.” Mandela lớn lên trong cái nôi lớn đó, và sức mạnh chiến đấu cho tình yêu và tự do cũng từ đó.

Nhưng không phải chỉ Nam Phi của Mandela, mà ngay ở Việt Nam chúng ta, cho dù thời chiến tranh, vẫn có nhiều gia đình mà họ hàng đều là “người ruột thịt”. Hãy nghe câu chuyện của cựu Bộ trưởng Võ Hồng Phúc: “Tôi sinh ra ở Vinh, năm Ất Dậu (1945). Khi tôi đầy tháng, bà nội và bà ngoại đón tôi về quê. Tôi được bà nội và bác gái ruột chăm. Bác gái tôi góa chồng từ năm 24 tuối, chỉ có một người con gái, bác ở vậy nuôi con, nay chăm thêm cháu. Mọi người nói, bà nội chăm tôi kỹ lắm, theo lời người thầy bói, lúc nào cũng phải có 4 người con gái tuổi Quý Dậu (hơn tôi 1 giáp) ở cạnh tôi cho đến năm tôi 2 tuổi. Buổi tối đi ngủ, giường nôi của tôi đặt ở giữa nhà, 4 giường đơn của 4 cô gái tuổi Quý Dậu đặt ở 4 góc. May là trong nhà, trong họ có đủ 4 người con gái tuối Quý Dậu để bà tôi huy động”.

Phải chăng, nhờ tình yêu thương của gia đình (không phải tướng số) mà “cậu quý tử” này, vượt qua bao thăng trầm sau này, để trở thành một bộ trưởng, hơn thế là “một người tử tế”?

Dân gian Việt Nam có câu: “Nước mắt chảy xuôi”. Nghĩa là, trong các quan hệ, thì ông bà thương cháu nhiều hơn, cha mẹ thương con nhiều hơn. Như vậy, có thể nói thế hệ trẻ trong gia đình không dành tình yêu của họ cho thế hệ lớn tuổi trong cùng gia đình. Bài hát được lan truyền trên mạng vào năm 2025: “Still waiting at the door” (Vẫn chờ cửa cho con), với lời ca

“Ta xây dựng ngôi nhà

Bằng hai tay rướm máu

Ta cho con đôi cánh

Và ở lại phía sau

Rồi con đi bằng ấy thời gian

…Ta vẫn chờ con bên cửa”,

cho thấy tình yêu và sự kết nối trong gia đình sẽ làm người lớn tuổi hơn (cha, mẹ, ông, bà) hạnh phúc và theo đó, mạnh khỏe hơn. Tuy vậy, nhân vật Ernesto trong bài hát, một người thợ mộc già cô đơn, mất con trai được tạo ra bởi A.I (trí tuệ nhân tạo). Điều này báo hiệu rằng A.I. đang dần thấu cảm tình cảm gắn bó gia đình của con người. Chính tôi đã tập hát bài này, nhiều lần, trong nước mắt!

Mặc dù, trong gia đình Việt Nam, người cha thường là trụ cột kinh tế, nhưng khi nói về tài sản thừa kế, thì người ta lại nói: “Gia tài của mẹ”. Có lẽ người Việt ta rất tinh tế khi nói như thế, vì hầu hết các nghiên cứu về phân bổ tiêu dùng trong hộ gia đình cho thấy trẻ em học hành tốt hơn khi người mẹ được trao nhiều quyền kiểm soát hơn đối với chi tiêu trong gia đình. Những nghiên cứu của Lundberg, Pollak, và Wales công bố vào năm 1997 và năm 2011 cho thấy tiền thường chảy từ các tài khoản của các thành viên lớn tuổi hơn sang các thành viên trẻ hơn trong gia đình, chứ không phải ngược lại, nói đơn giản, cha mẹ hay ông bà hay anh chị thường cho tiền con, cháu, nhiều hơn. Tuy vậy, tin tốt là thế hệ trẻ đang “đu trend” để dành tiền (tài sản) cho cha mẹ, như bài rap được giải thưởng cao nhất của rapper Den Vâu: “Mang tiền về cho mẹ”:

“Mang tiền về cho mẹ

Đừng mang ưu phiền về cho mẹ.

Nét chữ đầu tiên là tay ai cầm?

Sai lầm đầu tiên là nhờ ai sửa?

Vấp ngã đầu đời là được ai nâng?

Chính là mẹ

Con đừng có mà mang tiền về cho vợ

Đừng mang tiền về cho vợ

Bởi vì vợ nói một câu

Là mang tiền về cho mẹ...”

Người viết bài này, tất nhiên là một người cha, nhưng không hề cảm thấy “bất công”, khi nghe bài hát rap cảm động này. Bởi vì, giữa cha mẹ và con cái, không chỉ có gia tài, mà là những tấm gương.