Núi như muôn ngựa chen!

Nhiều địa danh ở Việt Nam gắn với hình tượng ngựa đã trở thành biểu tượng của hào khí dân tộc

Trong lịch sử hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, mỗi tên đất, tên làng, mỗi ngọn núi, dòng sông đều ôm chứa những truyền thuyết kỳ vĩ, những bài học yêu nước, giữ nước dễ nhớ, dễ thuộc. Có thể kể rất nhiều địa danh gắn với công trạng của các anh hùng, tướng lĩnh, với ngựa chiến, ngựa thồ chẳng hạn…, được người đời sau truyền tụng, ghi công.

Sách "Nghệ An ký" của Hoàng giáp Bùi Dương Lịch (1757-1828) phần địa chí, ghi về núi Thiên Nhận (nay gọi là Thiên Nhẫn), một trong những dãy núi lớn ở Nghệ An lúc bấy giờ như sau “…Từ núi Kim Nhan chạy xuống phía đông, hết tầng này đến lớp kia, ở giữa nổi lên 3 ngọn núi lớn, gọi là Tam Thai. Dãy núi này chạy liền lũ có 99 ngọn. Ngọn nào cũng có dáng hoạt động như muôn ngựa rong ruổi (núi này vốn tên là Động Ngựa – sách chú thêm). Ngọn Động Chủ thì ở về phía nam, có thành cổ dài hơn 10 dặm vuông, đá dưới chân thành có dạng như người, ngựa, giáo, mác…”. Nơi đây lịch sử còn ghi dấu thành Lục Niên (Lục Niên thành) là hành dinh của vua Lê Thái Tổ, còn truyền đời thơ của người xưa:

Nguy nguy Thái Tổ hành dinh tại

Diệt tặc công cao thạch bất ma 

Dịch nghĩa:

Chỗ cao vòi vọi là hành dinh của vua Thái Tổ

Giết giặc công lớn đá chẳng mòn.

Và chính thơ vịnh núi Thiên Nhận của Bùi Dương Lịch cũng có đoạn:

Địa tiếp Tam Giang hiểm

Sơn như vạn mã tri

Chương Hương phân lưỡng lộ

Lam, Phố hội tam kỳ

Hoan Đức kho hùng trấn

Trà Cao khống viễn thùy

Bình Ngô đương nhật sự

Phá địch dĩ khai ky (cơ).

Dịch nghĩa:

Đất tiếp giáp ba con sông hiểm trở

Núi như muôn ngựa chạy

Chia huyện Thanh Chương và huyện Hương Sơn làm hai đường

Là ngã ba hợp hai con sông Lam, sông Phố

Khoe đức mạnh trấn giữ ở Hoan Châu và Cửu Đức

Núi Trà và Núi Cao khống chế biên thùy xa xôi

Ngày ấy có  việc bình Ngô

Phá giặc để gây dựng cơ đồ.

Cũng trong sách trên, Hoàng giáp Bùi Dương Lịch còn ghi chép về ngọn núi có tên là Núi Yên Ngựa như sau “…ở xã Lỗi Tuyền, huyện Đông Thành (Yên Thành và Diễn Châu ngày nay), là ngọn núi lớn trong huyện. Giữa dãy núi có chỗ gồ cao lên trông như cái yên ngựa…”. Chưa kể còn có “ Núi Yên Ngựa (Mã Yên Sơn) ở xã Hà Trung, huyện Kỳ Hoa (Hà Tĩnh nay), là mạch núi lớn trong huyện. Mạch núi từ hai ngọn Hoành Sơn và Vọng Liệu lại, hình như cái yên ngựa mọc trên sống núi bằng…”.

Đương thời, Quan trấn Bùi Huy Bích từng đề thơ:

Khước di sơn sơn liên hán bích

Thương thiên nùng đạm khởi vận phu

Dịch nghĩa:

Ta vốn yêu những ngọn núi cao liền trời

Trên trời xanh nổi lên những đám mây đậm nhạt

Mới đây, sách Nghệ An: "Địa danh - người Nghệ - tiếng Nghệ", tác giả Lê Đình Hòe chép rằng, có 2 ngôi đền ở tỉnh này cùng có tên là Đền Bạch Mã ở Thanh Chương và Yên Thành. Ngôi đền linh thiêng từng được cấp bằng Di tích Lịch sử kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia (số 226/QĐ-BT ngày 05/021994) này ở Thanh Chương thờ dũng tướng Phan Đà, người có công lớn trong kháng chiến chống quân Minh làm nên “Miền Trà Lân trúc chẻ tro bay” trong Đại cáo bình Ngô của Nguyễn Trãi.

Sách trên viết rằng “Khi xông trận cưỡi ngựa bạch, mặc áo giáp, vào trận như vũ bão, giặc Minh kinh hoàng. Cái chết trận của Phan Đà đươc kể như một huyền thoại. Lê Lợi và các triều Hậu Lê tôn vinh Phan Đà với 40 đạo sắc, được Lê Lợi truy tặng Đại tướng quân” (t.258). Trong khi đó, ngôi đền được công nhận Di tích Lịch sử văn hóa cấp tỉnh (số 2453/QĐ 13/06/2013) ở Yên Thành thờ vua Lý Thái Tổ, Uy minh vương Lý Nhật Quang và phối thờ con em xã nhà hy sinh trong các cuộc kháng chiến của dân tộc.

Nhìn rộng ra, không chỉ ở Nghệ An mà trong cả nước có rất nhiều địa danh, di tích gắn liền với các vị anh hùng dân tộc, với ngựa, cả trong truyền thuyết lẫn hiện thực lịch sử. Nổi tiếng linh thiêng, được truyền tụng từ đời này qua đời khác như truyền thuyết Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt “Nhổ bụi tre làng đuổi giặc Ân” rồi bay về Trời, như “ngựa chín hồng mao” trong truyền thuyết Sơn Tinh -Thủy Tinh. Nhiều người biết Núi Bạch Mã ở vùng giáp ranh Thừa Thiên - Huế và Đà Nẵng được mô tả rất nên thơ và hùng tráng:

Con nắng nhú lọc trong từng góc nhìn

Lột trần hoang sơ ngọn lửa đời mới nhóm

Xua bầy ngựa mây cuồng vó lên trời

Thả tôi lặng yên trên Vọng Hải Đài ẩm đục...

Lại có đền thờ mang tên Đền Bạch Mã kể chuyện Lý Thái Tổ xây thành khi dời đô từ Hoa Lư về Thăng Long, có Đèo Cổ Mã còn gọi là Cổ Ngựa ở Khánh Hòa hay Đèo Mã Phục ở Cao Bằng. Bên cạnh các truyền thuyết được lưu truyền, còn có những câu chuyện lịch sử có thật gắn với dịa danh như ở Đèo Mã Phục. Từ thế kỷ XI đến nay vẫn được lưu truyền rộng rãi về một người anh hùng, thủ lĩnh Nùng Trí Cao (1025-1053) lãnh đạo nhân dân đánh quân xâm lược Tống, bảo vệ vẹn tròn biên giới phía bắc của Tổ quốc.

Cái tên “Mã Phục” gắn với câu chuyện Nùng Trí Cao khi về đến nơi đây, ngựa kiệt sức khuỵu xuống, phục xuống ngoan cường và lẫm liệt. Nhân dân lập nhiều đền thờ để thờ Nùng Trí Cao, trong đó có đền thờ ở xóm Cốc Vường, xã Sóc Hà được xây dựng năm 1889, được cấp bằng Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh (số 2821/QĐ-UBND-VX ngày 26/12/2011).

Để thấy, trên đất nước Việt Nam này, mỗi thế núi, hình sông…đều ghi dấu những chiến công hiển hách của cha ông trong hành trình mấy ngàn năm dựng nước và giữ nước và đều được khắc ghi bằng những truyền thuyết, những áng thơ văn bất hủ. Có nhiều cách thức để thể hiện điều này, trong đó tiếng nhạc ngựa từ trong lịch sử vẫn còn gõ vang trong cuộc sống hôm nay, như cách nói về một miền đất biên cương trong bài thơ "Nhạc ngựa Lào Cai" của Trần Quang Quý:

Đường mấp mô, nhạc ngựa cũng mấp mô

Tiếng nhạc ngựa giòn bung cổ ngựa

Nhà lưng núi trập trùng sương trắng

Lào Cai như là trên lưng ngựa phi

Bao nhiêu bài học lịch sử luôn nóng hổi nên đất này vẫn vang tiếng nhạc ngựa:

Và bất ngờ tiếng nhạc lại vang

Rượu vục bát con trai ngồi hát

Bài hát tình nổi chìm bao con mắt

Vui thì thế lúc cần đánh giặc

Lào Cai không ngã ngựa một lần

Cũng để thấy, ông cha ta cất lên lời sông núi oai hùng, không chỉ để tả mà còn khẳng định tâm thế, hào khí của dân tộc “Núi như muôn ngựa chen”. Âm hưởng đó được tiếp nối bằng một lời khẳng định bền vững, vang vọng, từ riêng địa danh Lào Cai để nói về cả nước, bất cứ nơi nào cũng ở trong tư thế “trên lưng ngựa phi” và dù khó khăn, gian khổ, dù gập ghềnh, hiểm trở vẫn hiên ngang, bất khuất “không ngã ngựa một lần” để giữa cho giang sơn, gấm vóc của đất nước mãi mãi là mùa xuân trường tồn.

 

Hà Nội: Người dân nô nức đi lễ chùa ngày mùng 1 Tết Bính Ngọ

Tết Bính Ngọ: Các bộ phim hay có “linh vật” ngựa

Gợi ý các bộ phim hay chiếu rạp dịp Tết Bính Ngọ

Tết Bính Ngọ: Tuổi nào xông nhà?