Khó khăn trong sáng tạo không đồng nghĩa với thất bại

Khi làm những công việc đòi hỏi sự sáng tạo, nhiều người thường rơi vào trạng thái hoài nghi năng lực của bản thân khi mọi thứ không diễn ra như mong đợi

Vì sao công việc sáng tạo thường khiến con người nghi ngờ chính mình?

Khác với những công việc có quy trình rõ ràng, sáng tạo là hành trình không có sẵn bản đồ. Khi làm theo một công thức nấu ăn, lắp ráp đồ nội thất hay luyện tập theo giáo án cho một cuộc chạy marathon, mỗi bước đều có mục tiêu và kết quả tương đối dễ dự đoán. Chỉ cần thực hiện đúng quy trình, khả năng thành công khá cao.

Trong khi đó, công việc sáng tạo lại hoàn toàn khác. Người thực hiện phải liên tục thử nghiệm, điều chỉnh, loại bỏ những ý tưởng chưa phù hợp và chấp nhận rằng không phải lần thử nào cũng mang lại kết quả.

Theo GS.Teresa Amabile thuộc Trường Kinh doanh Harvard, có thể chia công việc thành hai nhóm: nhiệm vụ theo quy trình (algorithmic tasks) và nhiệm vụ mang tính khám phá (heuristic tasks). Nếu nhóm đầu có các bước thực hiện rõ ràng thì nhóm thứ hai đòi hỏi con người phải tìm ra con đường mới thông qua trải nghiệm và thử nghiệm.

Chính vì không có "đáp án" hay dấu hiệu tiến bộ rõ ràng, người làm công việc sáng tạo rất dễ cảm thấy mình đang đi sai hướng, dù thực tế họ vẫn đang tiến gần đến lời giải.

Sự mơ hồ khiến não bộ dễ hiểu sai

Các nhà tâm lý học gọi trạng thái này là "thiếu trôi chảy" trong nhận thức (disfluency), khi việc suy nghĩ trở nên khó khăn và không tạo ra cảm giác tiến bộ rõ ràng. Trong những tình huống như vậy, não bộ thường có xu hướng diễn giải sự khó khăn thành bằng chứng rằng bản thân thiếu năng lực hoặc dự án không khả thi.

Thực tế, đây chỉ là khoảng trống do thiếu phản hồi. Khi chưa nhìn thấy kết quả, con người rất dễ tự lấp đầy khoảng trống đó bằng những suy nghĩ tiêu cực. Nói cách khác, cảm giác "mọi thứ thật khó" không đồng nghĩa với việc bạn đang thất bại, mà có thể chỉ phản ánh bản chất không chắc chắn của công việc.

Thành công thường được xây dựng từ những giai đoạn bế tắc

Nhiều người làm nghiên cứu, nghệ thuật hay công nghệ đều từng trải qua giai đoạn tưởng chừng không thể tiếp tục. Một nghiên cứu sinh từng dành nhiều tuần phân loại dữ liệu rồi phát hiện chúng hoàn toàn không phù hợp với mô hình ban đầu. Ban đầu, cô cho rằng mình đã làm sai. Nhưng chính sự bối rối ấy lại giúp cô xây dựng một cách phân tích mới, phù hợp hơn với thực tế.

Tương tự, một nghệ sĩ sau nhiều tháng chế tác tác phẩm vẫn cảm thấy không hài lòng. Chỉ khi mạnh dạn từ bỏ phương án cũ và bắt đầu lại từ đầu, cô mới tạo ra tác phẩm được đánh giá cao. Trong lĩnh vực công nghệ, không ít dự án tưởng chừng thất bại vì liên tục phát sinh vấn đề. Tuy nhiên, quá trình chia nhỏ khó khăn, thử nghiệm nhiều cách tiếp cận khác nhau lại trở thành nền tảng để tạo ra giải pháp hiệu quả hơn.

Điểm chung của những câu chuyện này là giai đoạn khó khăn không phải dấu chấm hết mà là bước chuyển cần thiết trước khi xuất hiện những ý tưởng mới.

Thay đổi cách nhìn về khó khăn

Các chuyên gia cho rằng con người thường đánh giá quá cao những khoảnh khắc "lóe sáng" và xem nhẹ quá trình kéo dài phía sau. Trong thực tế, phần lớn ý tưởng có giá trị không xuất hiện ngay lập tức mà được hình thành qua rất nhiều lần chỉnh sửa, thất bại và học hỏi.

Thay vì tự hỏi "Tại sao mình làm mãi vẫn không xong?", có lẽ câu hỏi phù hợp hơn là "Liệu đây có phải là giai đoạn bình thường của quá trình sáng tạo?". Sự thay đổi nằm ở cách diễn giải cảm xúc, chứ không phải ở bản thân cảm xúc đó. Khi hiểu rằng cảm giác bế tắc là điều phổ biến trong những công việc đòi hỏi khám phá và đổi mới, mỗi người sẽ bớt coi đó là bằng chứng của sự kém cỏi.

Điều này không có nghĩa là phải cố chấp theo đuổi mọi ý tưởng bằng mọi giá. Thay vào đó, người thực hiện có thể linh hoạt điều chỉnh hướng đi, tìm kiếm phản hồi từ người khác hoặc tạm nghỉ để nhìn lại vấn đề dưới góc độ mới. Trong nhiều trường hợp, chính sự kiên trì kết hợp với khả năng thích nghi mới là yếu tố tạo nên thành công.

Bởi vậy, nếu đang cảm thấy chật vật với một dự án, đừng vội kết luận rằng mình thất bại. Đôi khi, đó chỉ là dấu hiệu cho thấy bạn đang bước vào giai đoạn khó khăn nhưng cũng quan trọng nhất của quá trình tạo ra điều mới.

 

Chia nhỏ công việc: Kẻ thù của sự trì hoãn

Cách phòng ngừa thoái hóa cột sống ở dân văn phòng

Podcast: Dân văn phòng nên bổ sung dưỡng chất gì để giảm khô mắt?

3 thói quen giúp giảm mỡ bụng cho dân văn phòng