Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi): Đổi mới tư duy quản trị và siết mạnh chế tài

Quốc hội thảo luận phiên toàn thể về Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi)

An toàn thực phẩm từ lâu không còn là câu chuyện riêng của ngành y tế hay nông nghiệp, mà là vấn đề an sinh tác động trực tiếp đến sức khỏe hàng chục triệu người dân.

Đứng trước yêu cầu hiện đại hóa công tác quản trị quốc gia, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm lần này đánh dấu một bước chuyển chiến lược: Chuyển đổi từ tư duy "tiền kiểm" phân tán sang "hậu kiểm" quản trị xuyên suốt chuỗi cung ứng, đồng thời hợp nhất bộ máy quản lý về một đầu mối.

Tuy nhiên, qua góc nhìn của các đại biểu Quốc hội tại phiên họp chiều 11/11 Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, dự thảo luật vẫn còn những khoảng trống pháp lý cần được gia cố, đặc biệt là bài toán phân định thực quyền đầu mối, siết chặt chế tài xử lý vi phạm nghiêm trọng và kiểm soát nguy cơ tại các bếp ăn tập thể.

Thống nhất một đầu mối quản lý

Một trong những nội dung thể chế hóa quan trọng nhất tại dự án luật lần này là việc sắp xếp lại bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm. 

Thảo luận tại hội trường chiều 11/11, đại biểu Phạm Trọng Nhân (đoàn TP.HCM) đã đưa ra những phân tích pháp lý sâu sắc về nguy cơ "bình mới rượu cũ" nếu dự thảo luật không trao đủ thực quyền cho cơ quan đầu mối.

Đại biểu chỉ ra rằng, tại Chương 8 của dự thảo luật vẫn có tới 7 bộ được quy định điều khoản quản lý riêng từ Điều 64 đến Điều 70. Nếu cộng cả các bộ, ngành liên quan và Ủy ban nhân dân hai cấp, thực chất "mâm cơm vẫn vậy, chỉ có thêm người cầm đũa".

Đặc biệt, đại biểu Phạm Trọng Nhân nhấn mạnh sự bất cập tại khoản 3 Điều 63, khi quy định Bộ Y tế - với tư cách đầu mối - lại chỉ có quyền "kiến nghị" khi sự cố xảy ra ở khâu sản xuất ban đầu. Cùng với đó là sự chồng chéo trong công tác đấu tranh chống thực phẩm giả, khi Điều 66 giao Bộ Công Thương chủ trì, nhưng Điều 67 lại giao Bộ Công an chủ trì.

Đổi mới tư duy quản trị: Kiểm soát nguy cơ theo chuỗi cung ứng  

Song song với việc tái cấu trúc bộ máy, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) đánh dấu bước đột phá về tư duy quản trị công khi chính thức chuyển đổi từ cơ chế "tiền kiểm" thủ tục hành chính sang "hậu kiểm" dựa trên phân tích nguy cơ xuyên suốt chuỗi cung ứng.

Thảo luận về yêu cầu chuyển đổi số và lưu trữ dữ liệu, đại biểu Châu Quỳnh Dao (đoàn An Giang) đã đóng góp một góc nhìn thực tế khi đề nghị phân loại đối tượng áp dụng.

Đại biểu nhấn mạnh, không thể áp dụng một nghĩa vụ lưu trữ dữ liệu số cứng nhắc giống nhau giữa các tập đoàn, chuỗi siêu thị lớn với hàng triệu hộ nông dân, ngư dân, tiểu thương hay người bán hàng rong - những người chưa đủ điều kiện công nghệ.

Do đó, việc bắt buộc dữ liệu số chỉ nên áp dụng cho doanh nghiệp quy mô lớn và chuỗi thực phẩm nguy cơ cao; còn với hộ sản xuất nhỏ lẻ, tiểu thương, chỉ cần cho phép ghi chép sổ tay hoặc chứng từ đơn giản, kết hợp với các chương trình tập huấn và ứng dụng miễn phí của Nhà nước.

"Vùng trũng" bếp ăn tập thể và sức khỏe thế hệ tương lai  

Phiên thảo luận chiều 11/11 cũng chỉ ra những khoảng trống trong dự thảo luật mới. Đại biểu Châu Quỳnh Dao bày tỏ lo ngại sâu sắc khi dự thảo luật có ý định miễn giấy chứng nhận cơ sở đủ điều kiện an toàn thực phẩm đối với các bếp ăn tập thể không đăng ký kinh doanh.

Đại biểu khẳng định vi khuẩn và hóa chất độc hại không phân biệt bếp ăn đó có đăng ký kinh doanh hay không. Việc miễn trừ này sẽ biến các bếp ăn trường học, nhà máy thành "vùng trũng" về an toàn thực phẩm. 

Một điểm nhấn chiến lược khác tại phiên thảo luận là ý kiến sắc bén của đại biểu Lê Hoàng Anh (đoàn Gia Lai) về tầm nhìn bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đại biểu cảnh báo: "Dự thảo luật hiện tại mới chỉ dừng lại ở tư duy ứng phó với ngộ độc cấp tính, mà chưa chú trọng đúng mức đến việc phòng ngừa các bệnh mạn tính không lây cho thế hệ tương lai".

Đại biểu Lê Hoàng Anh đã đưa ra hai nhóm giải pháp: Đề xuất bắt buộc dán nhãn cảnh báo trực quan ngay mặt trước bao bì đối với các sản phẩm thực phẩm bao gói sẵn có hàm lượng đường, muối, chất béo vượt ngưỡng khuyến cáo; Đồng thời siết chặt và kiểm soát quảng cáo thực phẩm nguy hại hướng đến trẻ em.

Tháo gỡ "trói tay" hậu kiểm

Từ thực tiễn vận hành Sở An toàn thực phẩm tại TP.HCM, đại biểu Phạm Khánh Phong Lan (đoàn TP.HCM) đã thẳng thắn bóc tách nghịch lý giữa "tiền kiểm" và "hậu kiểm".

Đại biểu chỉ ra rằng, hầu hết các vụ vi phạm thực phẩm nghiêm trọng bị lực lượng công an hay thanh tra phát hiện thời gian qua 100% đều có đầy đủ giấy phép tiền kiểm hợp pháp. Việc kiểm tra theo kế hoạch hiện nay phải gửi thông báo trước, dẫn đến doanh nghiệp cố tình đóng cửa 3 lần né tránh, đến khi bị kiểm tra đột xuất phát hiện hàng quá hạn thì quay sang... kiện cơ quan quản lý

Để hậu kiểm có sức răn đe thực sự, đại biểu kiến nghị luật phải kiên quyết bỏ giới hạn tần suất kiểm tra không quá 1 lần/năm tại khoản 8 Điều 57, đồng thời pháp lý hóa và đẩy mạnh kiểm tra đột xuất hoàn toàn dựa trên phân tích nguy cơ để doanh nghiệp luôn phải duy trì ý thức tuân thủ tiêu chuẩn.

Bộ Y tế cam kết bảo vệ sức khỏe nhân dân

Thay mặt cơ quan chủ trì soạn thảo và thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan khẳng định Luật An toàn thực phẩm tác động rộng lớn đến từng người dân, từng gia đình, sức khỏe giống nòi và hoạt động của cộng đồng doanh nghiệp.

Bộ trưởng nhấn mạnh tinh thần chỉ đạo xuyên suốt của Đảng và ý kiến của Tổng Bí thư: "Nếu chúng ta không đảm bảo an toàn thực phẩm thì xây bao nhiêu bệnh viện cũng không đủ để giải quyết được vấn đề chăm sóc sức khỏe cho người dân".Giải trình về cơ chế quản lý sản phẩm để tháo gỡ điểm nghẽn của Luật 2010 (vốn bắt buộc mọi thực phẩm bao gói sẵn phải chứng nhận hợp quy), Bộ trưởng Đào Hồng Lan nêu rõ dự thảo mới quy định 3 hình thức quản lý:

1. Công bố tiêu chuẩn sản phẩm (Hậu kiểm 100%): Áp dụng cho đa số thực phẩm chế biến bao gói sẵn, phụ gia, chất hỗ trợ chế biến, bao bì tiếp xúc trực tiếp... Tổ chức, cá nhân được lưu thông sản phẩm ngay sau khi hoàn thành công bố mà không phải chờ phê duyệt tiền kiểm.

2. Miễn công bố: Áp dụng cho sản phẩm tươi sống, chế biến nhỏ lẻ, thức ăn đường phố, nguyên liệu sản xuất nội bộ... Quản lý bằng việc kiểm soát điều kiện an toàn cơ sở và giám sát lưu thông.

3. Đăng ký bản công bố sản phẩm (Kiểm soát chặt chẽ): Áp dụng bắt buộc cho nhóm sản phẩm nguy cơ/chất lượng cao hơn gồm thực phẩm bảo vệ sức khỏe, thực phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm dùng cho chế độ ăn đặc biệt, sản phẩm dinh dưỡng cho trẻ dưới 36 tháng tuổi và thực phẩm bổ sung có công bố khuyến cáo sức khỏe.

Quy định này nhằm siết chặt quản lý theo tiêu chuẩn Codex, chấm dứt tình trạng một số cá nhân, doanh nghiệp lợi dụng tự công bố để thổi phồng công dụng, lừa dối người tiêu dùng như thời gian qua.

Về mô hình "Thống nhất một đầu mối nhưng không làm thay quản lý chuyên ngành", Bộ trưởng Đào Hồng Lan giải thích rõ lý do tại sao dự thảo vẫn quy định sự tham gia của nhiều bộ, ngành. Theo Kết luận 114-KL/TW, Bộ Y tế là đầu mối giúp Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm trên toàn chuỗi.

Tuy nhiên, các bộ chuyên ngành (Nông nghiệp & Môi trường, Công Thương...) vẫn phải tiếp tục thực hiện quản lý các khâu sản xuất ban đầu như trồng trọt, chăn nuôi, giết mổ, đánh bắt... theo luật chuyên ngành. Bộ trưởng nhấn mạnh: "Chúng ta không thể chuyển hết việc nuôi tôm, nuôi cá, nuôi gà, nuôi bò sang Bộ Y tế", mà Bộ Y tế quản lý góc độ ban hành giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, tác nhân gây nhiễm ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Về các vấn đề nóng được đại biểu tranh luận, Bộ trưởng Đào Hồng Lan khẳng định cơ quan soạn thảo tiếp thu nghiêm túc các đề xuất về bếp ăn tập thể, dán nhãn và hậu kiểm đột xuất.

Kiến nghị của các đại biểu là căn cứ để các cơ quan Quốc hội hoàn thiện Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), tạo thành tấm lá chắn pháp lý vững chắc bảo vệ sức khỏe nhân dân và tạo động lực cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính phát triển.

 

Lấy ý kiến hoàn thiện Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi)

Các quyết sách về y tế trong dự thảo Văn kiện trình Đại hội XIV của Đảng

Thực phẩm bổ sung: Hết thời tự công bố, tùy tiện quảng cáo công dụng?

Ủy ban Olympic Việt Nam và Herbalife tập huấn dinh dưỡng, hồi phục cho vận động viên