Đầu tháng 7 vừa rồi, tại một bãi rác ở gần thành phố Jakarta – thủ đô và thành phố đông dân nhất thế giới, của Indonesia đã xảy ra một vụ cháy kéo dài nhiều ngày khiến nhiều chất độc hại phát tán vào không khí. Các chất gây ô nhiễm bao gồm những mảnh nhựa nhỏ li ti hay còn gọi là vi nhựa mà con người có thể hít phải. Khi đã bay vào không khí, các hạt vi nhựa sẽ phát tán nhanh chóng và được mang đi xa hơn nữa bởi mưa, dòng sông và đại dương.

Các nhà nghiên cứu xác nhận rằng, quy mô và thời gian cháy tại bãi rác Jatiwaringin ở Jakarta khá bất thường. Nhưng tình trạng ô nhiễm kiểu này lại rất phổ biến ở Indonesia bởi người dân đốt rác mỗi ngày. Theo Tiến sĩ Muhammad Reza Cordova - Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Quốc gia Indonesia, cho biết người dân Indonesia đang hít các hạt vi nhựa vào cơ thể. Tuy nhiên, cũng theo nhà khoa học này, tình trạng đốt rác này có thể gây hậu quả rất nghiêm trọng và lan rộng ra ngoài biên giới quốc gia.

Sau khi khống chế được ngọn lửa tại bãi rác, chính quyền Jakarta đã phải xét nghiệm và điều trị các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính cho hàng trăm người dân ở khu vực xung quanh bãi rác. Những đống rác khổng lồ này chứa hàng chục nghìn tấn nhựa, đã vỡ thành những mảnh nhỏ li ti khi ngọn lửa bùng cháy dữ dội.

Theo một nghiên cứu của Đại học Cornell (Hoa Kỳ) được công bố năm 2024, Indonesia là một trong những quốc gia sử dụng hạt nhựa nhiều nhất thế giới và có mức độ ô nhiễm vi nhựa cao nhất thế giới. Các nhà nghiên cứu phát hiện ra rằng trung bình, người dân Indonesia sử dụng 15 gram hạt nhựa mỗi tháng, tương đương với trọng lượng của ba chiếc thẻ tín dụng. Quốc gia này cũng nằm trong số những nước có nồng độ vi nhựa trong không khí cao nhất thế giới. Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy các mảnh vi nhựa trong không khí ở 18 thành phố trên khắp cả nước, trong đó Jakarta có nồng độ cao nhất.

Ô nhiễm này là hậu quả của những thách thức kinh niên mà đất nước phải đối mặt trong việc quản lý rác thải nhựa. Tiến sĩ Reza và các đồng nghiệp đã báo cáo rằng lượng vi nhựa trên mặt đất đã tăng gấp năm lần sau khi trời mưa - một dấu hiệu cho thấy không khí đã trở nên đặc quánh những vật liệu này như thế nào.

Các nhà khoa học cũng cho rằng, giặt quần áo làm từ vải tổng hợp cũng có thể thải các hạt vi nhựa vào nước thải, rồi sau đó ra sông và đại dương. Một số loại lốp xe cũng tạo ra vi nhựa khi chúng bị mòn.

Tất cả những điều này đều có tác động toàn cầu vì Indonesia nằm giữa hai đại dương lớn. Liên Hợp Quốc cho biết quốc gia này là nước gây ô nhiễm nhựa lớn thứ hai thế giới sau Trung Quốc. Indonesia cũng có ngành công nghiệp đánh bắt cá lớn, xuất khẩu hơn một triệu tấn hải sản mỗi năm sang châu Á và Bắc Mỹ. Các nhà nghiên cứu đã tìm thấy vi nhựa trong cá đuối manta, cá măng và cá hồng được đánh bắt ở vùng biển Indonesia.

Trong khi đó, bản thân rác thải có thể di chuyển quãng đường rất xa một khi ra đến đại dương.

Khoa học về tác động của vi nhựa lên cơ thể con người vẫn đang ở giai đoạn sơ khai. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2024 được công bố trên Tạp chí Y học New England cho thấy những bệnh nhân trải qua phẫu thuật để làm sạch động mạch cảnh bị tắc nghẽn có nguy cơ bị đau tim, đột quỵ hoặc tử vong trong vòng 33 tháng tiếp theo cao gấp 4,5 lần nếu phát hiện vi nhựa trong mảng xơ vữa được lấy ra từ động mạch của họ so với những người có mảng xơ vữa không chứa nhựa.

Các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm có kiểm soát đã chỉ ra rằng việc tiếp xúc với các hạt nhựa siêu nhỏ có thể gây ra viêm nhiễm và tổn thương tế bào. “Không thể không nghi ngờ rằng vi nhựa là nguyên nhân gây ra bệnh tật, là nguyên nhân gây tử vong sớm. Và không người có lý trí nào lại cho rằng vi nhựa là vô hại” - Tiến sĩ Philip Landrigan, Giám đốc điều hành Chương trình Sức khỏe toàn cầu tại Đại học Boston (Hoa Kỳ), cho biết.

Nhưng có lẽ phải mất nhiều năm nữa công chúng mới có được cái nhìn rõ ràng hơn về những nguy hại này. Các nhà khoa học cho biết vấn đề cơ bản trong việc hiểu tác động của vi nhựa đến sức khỏe con người là họ không thể đo lường một cách chính xác những hạt nhỏ nhất có thể xâm nhập vào tế bào người. Mặc dù một số nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa việc tiếp xúc với vi nhựa và các bệnh tật, nhưng chúng không chứng minh rằng vi nhựa là nguyên nhân gây ra những bệnh đó.

Theo Tiến sĩ Kevin Thomas - nhà khoa học về sức khỏe môi trường tại Đại học Queensland, thách thức mà các nhà nghiên cứu đang phải đối mặt hiện nay là hiểu được mức độ có khả năng gây hại là bao nhiêu. Tuy nhiên, ông nói thêm: "Hạn chế tiếp xúc là lời khuyên hữu ích."

Năm ngoái, Bộ Y tế Indonesia đã khuyến cao người dân đeo khẩu trang mỗi khi rời mưa ở Jakarta. Khuyến cáo này đã dẫn đến hàng loạt tiêu đề trên báo chí Indonesia cảnh báo về "mưa nhựa". Nhưng TS. Reza cho rằng công chúng cũng nên lo lắng về mùa khô, khi mọi người có thể hít phải các hạt vi nhựa lơ lửng trong không khí.

Theo các nhà nghiên cứu Indonesia, một trong những nguyên nhân chính gây ô nhiễm vi nhựa trong không khí ở Indonesia nghiêm trọng là do việc đốt rác thải bừa bãi. Theo một khảo sát năm 2023 của Bộ Y tế Indonesia, khoảng 57% hộ gia đình Indonesia đốt rác thải - mặc dù điều này là bất hợp pháp, cao so với mức trung bình toàn cầu là 14%. Hàng triệu người phải đốt rác vì dịch vụ thu gom rác thải rất ít và thưa thớt ở ngoài các thành phố. Việc tái chế cũng không phổ biến. Trong khi đó, những người có thu nhập thấp thường sử dụng các gói nhựa rẻ tiền đựng dầu gội, cà phê và chất tẩy rửa - những thứ tích tụ thành những đống rác khổng lồ trên khắp đất nước.

Khi TS. Reza thu thập nước mưa từ mái nhà phòng thí nghiệm của mình ở phía bắc Jakarta vào năm 2022, ông dự đoán sẽ tìm thấy những mảnh nhựa nhỏ li ti mà ông nhận ra đó là vi nhựa. Nhưng ông đã rất sốc khi thấy chúng nhiều đến mức nào, và một dạng vi nhựa chiếm ưu thế: sợi tổng hợp.

Kết quả nghiên cứu của ông tương đồng với kết luận của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) - một mạng lưới môi trường toàn cầu, cho rằng giặt quần áo bằng máy là một trong những nguồn gây ô nhiễm vi nhựa lớn nhất trong hộ gia đình trên hành tinh.

Chu trình giặt và ma sát trong máy giặt khiến các sợi nhựa siêu nhỏ bị bong ra. Nghiên cứu cho thấy chu trình vắt nhanh và nước nóng càng làm cho các sợi này dễ bị bong ra hơn. Giặt quần áo bằng tay hoặc với chu trình vắt chậm hơn sẽ tạo ra ít khí thải vi nhựa hơn.

Ở các quốc gia có hệ thống vệ sinh tiên tiến, những sợi nhỏ này chủ yếu được giữ lại bởi các nhà máy lọc tích hợp. Nhưng ở Indonesia, các cơ sở này lại rất ít. Nước thải từ việc giặt giũ thường được đổ thẳng xuống cống rãnh hoặc suối, khiến hàng triệu sợi vải trôi trực tiếp vào sông.

Khi những con sông này khô cạn dưới ánh mặt trời, các sợi xơ sẽ bị bỏ lại. Theo thời gian, chúng bị gió cuốn lên không trung và tích tụ trong khí quyển. Khi mưa rơi, nó sẽ cuốn trôi bụi bẩn, chất ô nhiễm và vi nhựa lơ lửng trong không khí.

Các nhà nghiên cứu từ Ecoton - một tổ chức phi lợi nhuận tập trung vào bảo tồn hệ sinh thái sông ngòi và đất ngập nước ở Indonesia, đã lấy mẫu 68 con sông ở Indonesia và phát hiện ra rằng sợi tổng hợp chiếm gần một nửa tổng lượng ô nhiễm vi nhựa trong các nguồn nước đó.