Việc sử dụng cây thuốc Nam theo kinh nghiệm dân gian đã tồn tại từ lâu trong đời sống của người dân ở nhiều địa phương. Tại nhiều vùng nông thôn, người dân vẫn quen hái lá cây trong vườn hoặc các loại cây mọc tự nhiên để nấu nước uống, xông hay đắp ngoài da khi bị cảm, đau nhức hoặc viêm da.

Không ít người cho rằng cây cỏ tự nhiên vốn “lành tính”, ít gây tác dụng phụ nên có thể sử dụng tùy ý.

Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của mạng xã hội, kinh nghiệm sử dụng cây thuốc Nam được chia sẻ ngày càng nhiều trên môi trường trực tuyến. Trong nhiều hội nhóm, người dùng đăng hình cây lá để hỏi tên hoặc tìm công dụng. Không ít bài viết mô tả các triệu chứng như gan nhiễm mỡ, tiểu đêm, viêm da… rồi xin “bài thuốc” từ cộng đồng.

Trong các phần bình luận, nhiều “bài thuốc” được chia sẻ khá chi tiết, từ cách nhận biết cây, liều lượng cho đến cách sắc uống hoặc đắp trực tiếp lên da. Phần lớn các hướng dẫn này mang tính kinh nghiệm cá nhân, chưa được kiểm chứng về độ an toàn hay hiệu quả.

Việc sử dụng dược liệu theo những chỉ dẫn truyền miệng như vậy tiềm ẩn không ít rủi ro. Tại một số cơ sở y tế, các bác sĩ đã ghi nhận nhiều trường hợp gặp biến chứng sau khi tự ý sử dụng các bài thuốc dân gian được chia sẻ trên mạng hoặc truyền miệng trong cộng đồng.

Đầu tháng 3/2026, Bệnh viện Bạch Mai tiếp nhận một bệnh nhân nữ khoảng 40 tuổi trong tình trạng nguy kịch sau 2 tháng sử dụng thuốc Nam theo lời truyền miệng. Ban đầu, người bệnh chỉ cảm thấy mệt mỏi, nhưng sau đó nhanh chóng xuất hiện rối loạn ý thức, thiếu máu nặng và suy thận cấp. Kết quả xét nghiệm cho thấy bệnh nhân mắc ban xuất huyết giảm tiểu cầu huyết khối (TTP) - một bệnh lý hiếm gặp nhưng có thể gây tử vong nếu không được điều trị kịp thời. Các bác sĩ nghi ngờ tình trạng này có liên quan đến việc sử dụng thuốc Nam không rõ thành phần.

Một trường hợp khác tại Bệnh viện Nhi Trung ương: Bệnh nhi 13 tuổi mắc hội chứng thận hư đã rơi vào tình trạng nguy kịch sau khi gia đình tự ý dừng phác đồ điều trị của bệnh viện và chuyển sang dùng thuốc Nam không rõ nguồn gốc. Khi nhập viện trở lại, chức năng thận của trẻ suy giảm nghiêm trọng và phải lọc máu cấp cứu.

Tại Bệnh viện Đa khoa tỉnh Lạng Sơn, các bác sĩ cũng từng tiếp nhận một bệnh nhân 60 tuổi bị tan máu và suy gan cấp sau khi uống nước sắc từ lá mua ở chợ để chữa táo bón. Qua tìm hiểu, loại cây được sử dụng là lộc mại - một loài cây mọc dại có thể gây độc nếu dùng với liều lượng lớn.

Các trường hợp nêu trên chỉ là một số ví dụ được ghi nhận tại các cơ sở y tế trong thời gian gần đây, cho thấy những rủi ro có thể xảy ra khi người dân tự ý sử dụng thuốc Nam.

Theo TS.BS Ngô Thị Kim Oanh, Trưởng khoa Châm cứu - Dưỡng sinh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh - Cơ sở 3, việc tự ý hái và sử dụng cây thuốc Nam có thể tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người dùng không có kiến thức chuyên môn.

Trước hết là nguy cơ nhầm lẫn dược liệu. Trong tự nhiên, nhiều loài cây có hình dạng khá giống nhau nhưng độc tính hoàn toàn khác biệt. Chỉ cần nhầm một loài cũng có thể gây ngộ độc cấp, ảnh hưởng đến gan, thận, tim mạch, thậm chí nguy hiểm tính mạng.

Bên cạnh đó, liều lượng và cách chế biến cũng đóng vai trò quan trọng. Một số vị thuốc chỉ an toàn khi dùng ở liều thấp hoặc phải qua các bước chế biến nhất định. Việc đun sắc tùy tiện có thể gây kích ứng tiêu hóa, rối loạn nhịp tim hoặc khiến bệnh trở nên nghiêm trọng hơn.

Ngoài ra, cây cỏ mọc quanh nhà, đặc biệt ở khu vực gần đường giao thông hoặc nguồn nước ô nhiễm, có thể chứa dư lượng thuốc trừ sâu, kim loại nặng, nấm mốc hoặc vi khuẩn. 

Thứ tư là che lấp triệu chứng và trì hoãn điều trị y khoa. Khi tin rằng “thuốc nhà trồng lành tính”, người bệnh có thể kéo dài việc tự điều trị; đến khi đi khám thì bệnh đã chuyển nặng hoặc có biến chứng.

Theo TS.BS Ngô Thị Kim Oanh, thuốc Nam là một phần quan trọng của nền y học cổ truyền Việt Nam và nhiều bài thuốc đã được nghiên cứu, ứng dụng trong điều trị. Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu cần tuân thủ các nguyên tắc chuyên môn.

Trong y học cổ truyền, việc kê đơn và phối hợp các vị thuốc đòi hỏi người thực hiện phải được đào tạo bài bản, hiểu rõ tính vị, quy kinh, liều lượng cũng như khả năng tương tác giữa các dược liệu.

Chuyên gia khuyến cáo người dân khi xuất hiện triệu chứng bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám và tư vấn bởi bác sĩ, người có chuyên môn về y học cổ truyền.