Vì sao bệnh hô hấp dễ bùng phát vào mùa lạnh?

Khi gió lạnh tràn về, các bệnh liên quan đến đường hô hấp dường như phổ biến hơn.

Môi trường lạnh: Điều kiện lý tưởng cho virus

Nhiệt độ thấp và độ ẩm giảm trong mùa Đông giúp nhiều loại virus tồn tại lâu hơn ngoài môi trường. Các nghiên cứu cho thấy virus cúm và một số coronavirus ổn định hơn trong điều kiện khoảng 5°C và độ ẩm tương đối thấp. Ngược lại, nhiệt độ và độ ẩm cao vào mùa hè có xu hướng làm giảm khả năng sống sót của chúng.

Không khí lạnh, khô còn ảnh hưởng đến cách các hạt dịch tiết mang virus di chuyển trong không khí. Khi con người ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, các giọt bắn chứa virus được phát tán ra ngoài. Trong môi trường khô, các giọt này nhanh chóng bốc hơi, tạo thành những hạt khí dung nhỏ hơn, có thể lơ lửng lâu và di chuyển xa hơn. Điều này làm tăng nguy cơ hít phải virus, đặc biệt trong không gian kín, thông gió kém.

Một yếu tố khác ít được chú ý là ánh nắng mặt trời. Mùa Đông có thời gian chiếu sáng ngắn hơn, làm giảm quá trình tổng hợp vitamin D qua da. Thiếu hụt vitamin D được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ cao hơn và diễn tiến nặng hơn của một số bệnh hô hấp, dù hiệu quả bổ sung vitamin D trong phòng bệnh nhìn chung chỉ ở mức vừa phải.

Hệ miễn dịch cũng “biến động” theo mùa

Không chỉ virus thay đổi theo mùa, cơ thể con người cũng vậy. Lớp niêm mạc và chất nhầy ở đường hô hấp trên là tuyến phòng thủ đầu tiên, giúp giữ và loại bỏ tác nhân gây bệnh. Tuy nhiên, khi hít thở không khí lạnh, khô, độ ẩm đường thở giảm, hoạt động của lông chuyển (cơ chế quét sạch dịch nhầy) trở nên kém hiệu quả. Virus vì thế có thêm thời gian bám dính và xâm nhập.

Các nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn cho thấy nhiều chỉ dấu viêm trong máu, như protein phản ứng C (CRP), có xu hướng tăng vào mùa Đông. Số lượng bạch cầu trung tính cũng cao hơn vào cuối năm. Trong khi đó, tế bào lympho, thành phần quan trọng của miễn dịch thích ứng, lại biến đổi theo chu kỳ khác. Sự thay đổi này có thể khiến cơ thể dễ tổn thương hơn trước virus đường hô hấp.

Lây truyền trong cộng đồng - Vai trò của hành vi

Virus hô hấp lây lan qua nhiều con đường: tiếp xúc trực tiếp, giọt bắn, khí dung và bề mặt nhiễm mầm bệnh. Vào mùa đông, con người có xu hướng dành nhiều thời gian trong nhà do thời tiết lạnh. Trường học, văn phòng, phương tiện giao thông công cộng trở nên đông đúc hơn, trong khi cửa sổ đóng kín để giữ ấm, làm giảm thông khí tự nhiên.

Chính sự thay đổi hành vi này góp phần quan trọng vào làn sóng lây nhiễm. Thực tế trong đại dịch COVID-19 cho thấy khi áp dụng các biện pháp như giãn cách xã hội, đeo khẩu trang và hạn chế tụ tập, số ca cúm và RSV toàn cầu cũng giảm mạnh trong giai đoạn 2020–2021. Điều này chứng minh yếu tố con người có thể tác động đáng kể đến quy luật mùa vụ.

Ngoài ra, mùa Đông còn đi kèm với việc giảm hoạt động thể chất và rối loạn giấc ngủ do ngày ngắn, đêm dài. Các nghiên cứu đoàn hệ lớn ghi nhận những người duy trì ít nhất 150 phút vận động thể lực cường độ trung bình mỗi tuần có nguy cơ tử vong do bệnh truyền nhiễm thấp hơn đáng kể so với nhóm ít vận động. Hoạt động thể chất đều đặn giúp điều hòa miễn dịch và giảm phản ứng viêm mạn tính.

Chuẩn bị chủ động để giảm gánh nặng mùa Đông

Hiểu rõ quy luật mùa vụ của virus hô hấp giúp ngành y tế chủ động hơn trong dự báo và ứng phó. Việc theo dõi sớm sự gia tăng của RSV thường giúp cảnh báo mùa cúm sắp tới, từ đó điều chỉnh nguồn lực, chuẩn bị giường bệnh, thuốc men và vật tư bảo hộ.

Tiêm vaccine cúm đúng thời điểm trước mùa dịch là biện pháp phòng ngừa hiệu quả, đặc biệt ở người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính. Với trẻ sơ sinh, một số quốc gia đã triển khai sử dụng kháng thể đơn dòng tác dụng kéo dài như Nirsevimab để phòng RSV ngay trước mùa dịch đầu đời.

Bên cạnh đó, các biện pháp không dùng thuốc vẫn giữ vai trò quan trọng: duy trì độ ẩm không khí trong nhà ở mức phù hợp, tăng cường thông gió, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp hoặc trong môi trường đông người, rửa tay thường xuyên. Chủ động phòng ngừa từ sớm chính là chìa khóa để giảm gánh nặng bệnh tật mỗi khi gió lạnh tràn về.

 

Bước tiến mới trong phòng bệnh hô hấp tại Việt Nam

Dự phòng bệnh hô hấp do RSV ở trẻ sơ sinh: Vai trò của miễn dịch từ mẹ

Bộ Y tế thông tin về bệnh hô hấp chưa rõ nguyên nhân tại Nga

Viêm màng não mô cầu: Bệnh hô hấp nguy hiểm, dễ bị nhầm lẫn