5 kỹ năng sống cần thiết cho thanh thiếu niên

Thanh thiếu niên cần được trang bị một số kỹ năng sống cần thiết

Hầu hết cha mẹ đều mong con trưởng thành, hạnh phúc và đạt được thành tựu trong cuộc sống. Tuy nhiên, Trung tâm Phát triển Trẻ em thuộc Đại học Harvard, cho rằng yếu tố quyết định không nằm chủ yếu ở bảng điểm, mà ở các kỹ năng điều hành (executive function). Đây là nhóm năng lực giúp mỗi người tự điều chỉnh hành vi, cảm xúc và suy nghĩ để xử lý hiệu quả các tình huống trong đời sống.

5 kỹ năng cốt lõi

Theo các chuyên gia, thanh thiếu niên cần phát triển 5 kỹ năng nền tảng sau:

1. Lập kế hoạch: Xác định mục tiêu rõ ràng và xây dựng các bước cụ thể để đạt được mục tiêu đó.

2. Tập trung: Duy trì sự chú ý vào nhiệm vụ quan trọng tại từng thời điểm.

3. Tự kiểm soát: Điều chỉnh phản ứng trước cảm xúc và tình huống căng thẳng.

4. Nhận thức: Hiểu môi trường xung quanh, đồng thời ý thức được vai trò và tác động của bản thân trong bối cảnh đó.

5. Linh hoạt: Thích ứng với thay đổi và điều chỉnh kế hoạch khi cần thiết.

Những kỹ năng này có thể rèn luyện suốt đời. Tuy vậy, hai giai đoạn đặc biệt quan trọng là thời thơ ấu sớm (3-5 tuổi) và giai đoạn thanh thiếu niên đến đầu tuổi trưởng thành (13-26 tuổi). Đây được xem là “cửa sổ cơ hội” để củng cố năng lực tự điều hành, đặt nền móng cho sự ổn định và thành công lâu dài.

Rèn kỹ năng thông qua trải nghiệm thực tế

Các chuyên gia nhấn mạnh, cách học hiệu quả nhất là thực hành. Ở giai đoạn thanh thiếu niên, cha mẹ cần hỗ trợ đúng mức và biết lùi lại đúng lúc.

Lập kế hoạch

Khi còn nhỏ, trẻ thường được người lớn sắp xếp mọi việc. Nhưng bước vào tuổi thanh thiếu niên, các em cần tự chịu trách nhiệm.

Thay vì kiểm soát quá chặt, cha mẹ nên đặt ra các nguyên tắc cơ bản như hoàn thành bài tập, ngủ ít nhất 8 tiếng mỗi đêm, duy trì vận động, tham gia bữa ăn gia đình hoặc sinh hoạt tôn giáo (nếu có). Sau đó, để con tự xây dựng cách thực hiện. Chỉ nên can thiệp khi các nguyên tắc bị vi phạm nhiều lần.

Với các nhiệm vụ dài hạn như làm đề tài nghiên cứu hay chuẩn bị hồ sơ đại học, cha mẹ nên trao đổi và lắng nghe kế hoạch của con trước khi góp ý. Việc cho con tham gia lên kế hoạch cho kỳ nghỉ, hoạt động gia đình hay dự án cải tạo nhà cửa cũng giúp rèn tư duy tổ chức và kỹ năng ra quyết định.

Tập trung

Sự phát triển mạnh mẽ của thiết bị điện tử đang ảnh hưởng đến khả năng tập trung ở nhiều lứa tuổi. Tính hấp dẫn và tức thời của màn hình khiến việc rời khỏi thiết bị để làm những việc khác trở nên khó khăn hơn.

Cha mẹ cần trao đổi thẳng thắn với con về tác động của mạng xã hội và internet đến việc học và sinh hoạt hằng ngày. Đồng thời, cùng xây dựng chiến lược hạn chế xao nhãng, như quy định thời gian không dùng thiết bị trong bữa ăn hoặc khi sinh hoạt chung.

Khuyến khích trẻ tham gia các hoạt động thực hành như nấu ăn, làm bánh, lắp ráp, may vá, vẽ hoặc làm vườn cũng giúp tăng khả năng tập trung hiệu quả.

Tự kiểm soát

Khả năng điều tiết cảm xúc của cha mẹ có ảnh hưởng trực tiếp đến con cái. Trẻ thường học từ hành vi thực tế hơn là lời khuyên.

Gia đình nên thường xuyên trò chuyện về cảm xúc và cách xử lý căng thẳng, như hít thở sâu, tạm rời khỏi tình huống xung đột hoặc tìm phương thức giải tỏa phù hợp. Sau mỗi mâu thuẫn, khi mọi người đã bình tĩnh, nên cùng nhìn lại để rút kinh nghiệm. 

Nhận thức

Việc mở rộng góc nhìn và hiểu rõ hơn về thế giới xung quanh là một phần quan trọng trong quá trình trưởng thành.

Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những cuộc trò chuyện về các vấn đề thời sự, cùng con phân tích sự kiện đang diễn ra và thảo luận xem chúng ảnh hưởng như thế nào đến các nhóm khác nhau trong xã hội. Cách trao đổi này giúp thanh thiếu niên hình thành tư duy đa chiều và khả năng nhìn nhận vấn đề toàn diện hơn.

Những buổi hoạt động ngoài trời hoặc tham gia công tác cộng đồng cùng gia đình giúp trẻ quan sát thực tế, hiểu sự đa dạng của xã hội và ý thức rõ hơn về vai trò của bản thân. Thói quen chia sẻ về một ngày đã qua trong bữa tối cũng tạo không gian để các thành viên lắng nghe, trao đổi và thấu hiểu lẫn nhau, từ đó nuôi dưỡng nhận thức xã hội một cách tự nhiên.

Linh hoạt

Cuộc sống luôn biến động. Thanh thiếu niên cần học cách điều chỉnh khi kế hoạch thay đổi.

Cha mẹ không nên quá cứng nhắc với lịch trình. Khi có sự kiện phát sinh, hãy hướng dẫn con sắp xếp lại thứ tự ưu tiên và xác định việc nào có thể tạm hoãn. Quan trọng hơn, người lớn cần làm gương bằng thái độ bình tĩnh trước thay đổi và chủ động tìm phương án mới.

Lưu ý: Khi trao cho con cơ hội tự làm, thất bại là điều có thể xảy ra. Theo các chuyên gia, cha mẹ nên hạn chế can thiệp quá sớm. Dù việc bảo vệ con là cần thiết, những thất bại trong phạm vi an toàn sẽ giúp thanh thiếu niên học cách tự giải quyết vấn đề và củng cố kỹ năng điều hành.

 

Chatbot AI, mạng xã hội và nguy cơ của nhóm thanh thiếu niên

Khuyến nghị sàng lọc sức khỏe tâm thần cho thanh thiếu niên

ChatGPT có thể đưa lời khuyên nguy hiểm cho thanh thiếu niên

Dự kiến tỷ lệ trẻ em và thanh thiếu niên béo phì sẽ tăng vọt vào năm 2050