Vì sao không nên “lý trí hóa” cảm xúc?

Hiểu rõ nguyên nhân của một cảm xúc không đồng nghĩa với việc chúng ta đã thực sự xử lý được chúng

Việc nhìn nhận vấn đề bằng lý trí vốn không có gì sai. Tuy nhiên, nếu luôn dùng suy nghĩ và phân tích để đối phó với cảm xúc, đó có thể là dấu hiệu của việc “lý trí hóa” cảm xúc (intellectualization) - một cơ chế đối phó trong đó con người dựa quá nhiều vào lý luận để tạo khoảng cách với những cảm xúc khó chịu.

Khi lý trí trở thành cách né tránh cảm xúc

Theo TS. Jessi Gold, bác sĩ tâm thần, đồng thời là Giám đốc Sức khỏe tại Hệ thống Đại học Tennessee (Mỹ), người có xu hướng trí tuệ hóa thường cố gắng giải thích, phân tích, đặt cảm xúc vào một bối cảnh cụ thể hoặc tìm cách giải quyết vấn đề, thay vì thực sự trải nghiệm cảm xúc đang diễn ra.

Ví dụ, sau khi mất việc, một người có thể tự nhủ “công ty tái cấu trúc nên việc này không liên quan đến năng lực của mình”. Điều đó có thể đúng, nhưng chưa chắc đã giúp họ đối diện với cảm giác lo lắng, tổn thương hay xấu hổ.

Tương tự, một người vừa kết thúc mối quan hệ có thể hiểu rất rõ vì sao việc chia tay là cần thiết, nhưng vẫn cảm thấy đau lòng và nhớ người cũ. Hiểu được nguyên nhân không có nghĩa cảm xúc sẽ lập tức biến mất.

Ở một mức độ nhất định, lý trí hóa có thể hữu ích. Chúng giúp con người tạm tạo khoảng cách với những trải nghiệm quá sức chịu đựng và nhìn sự việc một cách bình tĩnh hơn. Vấn đề xuất hiện khi đây trở thành cách đối phó chủ yếu, khiến một người liên tục suy nghĩ để tránh phải đối diện với cảm xúc.

Một số nghiên cứu cho thấy việc thường xuyên kìm nén hoặc né tránh cảm xúc có liên quan đến mức độ căng thẳng sinh lý cao hơn và một số nguy cơ bất lợi đối với sức khỏe. Về mặt tâm lý và các mối quan hệ, cảm xúc không được giải quyết cũng có thể tích tụ, dẫn đến cảm giác cô đơn, thất vọng hoặc oán giận.

3 dấu hiệu dễ nhận biết

Khó nói về cảm xúc dù kể rất rõ sự việc

Một người có thể dành nhiều phút phân tích lý do cuộc chia tay xảy ra, những điểm không tương đồng giữa 2 người và những gì sẽ làm tiếp theo, nhưng lại khó nói đơn giản rằng “tôi rất buồn” hoặc “tôi nhớ người đó”.

Biến cảm xúc thành một vấn đề cần giải quyết

Khi thất vọng, tức giận hoặc cô đơn, thay vì cho phép bản thân trải nghiệm cảm xúc, một số người lập tức tìm cách loại bỏ chúng: Làm sao để hết buồn? Làm gì để nhanh chóng vượt qua? Làm thế nào để không còn cảm thấy như vậy?

Đôi khi, sự né tránh được che giấu dưới vẻ ngoài bận rộn. Một người liên tục làm việc, lấp đầy thời gian bằng các hoạt động khác hoặc tìm hiểu quá sâu về nguyên nhân tâm lý của mình để không phải đối diện với cảm giác đang hiện hữu.

Trông rất bình tĩnh khi đang gặp khó khăn

Người có xu hướng trí tuệ hóa thường mô tả những trải nghiệm đau buồn bằng giọng điệu khách quan, như thể đang phân tích câu chuyện của người khác. Họ biết chuyện gì xảy ra, vì sao xảy ra và nên làm gì tiếp theo, nhưng ít thể hiện cảm xúc cá nhân. Điều này đôi khi khiến những người xung quanh khó nhận biết họ thực sự cần gì hoặc cần được hỗ trợ như thế nào.

Thay vì phân tích, hãy thử gọi tên cảm xúc của mình

Xử lý cảm xúc không có nghĩa là chìm đắm trong buồn bã hay tức giận. Đó là khả năng nhận biết và cho phép bản thân trải nghiệm cảm xúc mà không lập tức phán xét, phủ nhận hoặc tìm cách xua đuổi chúng.

Một bước đơn giản là gọi đúng tên cảm xúc. Thay vì chỉ nói “tôi ổn” hoặc “tôi không ổn”, hãy thử xác định cụ thể bạn đang thấy thất vọng, lo lắng, xấu hổ, bị từ chối, tức giận hay quá tải.

Sau đó, thay vì lập tức tranh luận với cảm xúc bằng những lý lẽ như “chuyện này có gì nghiêm trọng đâu”, hoặc “mình không nên buồn”, hãy thừa nhận chúng. Có thể một vấn đề không quá nghiêm trọng về mặt khách quan, nhưng vẫn có thể khiến chúng ta tổn thương. 2 điều này có thể cùng tồn tại.

Ví dụ, thay vì cố tìm cách chấm dứt nỗi nhớ một người cũ, có thể đơn giản thừa nhận "tôi vẫn nhớ họ, và cảm giác này thật khó chịu”. Việc chấp nhận cảm xúc không đồng nghĩa với việc phải hành động theo cảm xúc đó.

Nếu nhận thấy bản thân thường xuyên né tránh cảm xúc, gặp khó khăn trong các mối quan hệ hoặc cảm giác căng thẳng kéo dài, việc trao đổi với chuyên gia tâm lý có thể hữu ích. Học cách cảm nhận, thay vì liên tục phân tích là một kỹ năng cần thời gian luyện tập. Càng thực hành nhận diện và chấp nhận cảm xúc, khả năng đối diện với chúng càng có thể trở nên tự nhiên hơn.

 

Nếu không thể xử lý những cảm xúc tiêu cực, hãy đọc sách!

Quả bom nổ chậm mang tên: Kìm nén cảm xúc

Kỹ năng đối phó với cảm xúc tiêu cực hiệu quả

Làm thế nào để luôn bền vững về mặt cảm xúc?