Kiên nhẫn: Kỹ năng sống bị bào mòn trong xã hội hiện đại

Trong Phật giáo, kiên nhẫn không chỉ mang hàm ý chịu đựng mà là sự thấu hiểu, giữ tâm an yên trước nghịch cảnh, khổ đau và sự khiêu khích mà không nổi sân si.

Sự thiếu kiên nhẫn không phải là vấn đề mới. Từ các kinh văn Phật giáo cổ đại đến những tác phẩm triết học La Mã, con người từ lâu đã phải đối mặt với cảm giác bức bối khi mọi việc không diễn ra theo ý muốn. Nhưng trong bối cảnh hiện đại, nơi công nghệ khiến việc chờ đợi trở nên “khó chấp nhận” thì sự thiếu kiên nhẫn ngày càng bộc lộ rõ và để lại nhiều hệ lụy.

Theo TS. Sarah Schnitker, chuyên gia tâm lý học thuộc Đại học Baylor (Mỹ), xã hội ngày nay nuôi dưỡng niềm tin rằng công nghệ có thể loại bỏ mọi sự chậm trễ. Khi niềm tin đó va chạm với thực tế, con người dễ rơi vào trạng thái thất vọng, căng thẳng và lo âu kéo dài, từ những bực dọc nhỏ như kẹt xe đến những áp lực lớn liên quan đến sức khỏe hay sự nghiệp.

Kiên nhẫn không chỉ là đức tính

Trong nghiên cứu của mình, TS. Schnitker phân loại kiên nhẫn thành ba dạng. Thứ nhất là “kiên nhẫn vi mô”, liên quan đến việc đối mặt với những phiền toái thường nhật như mất mạng Internet hay trục trặc sinh hoạt. Thứ hai là sự kiên nhẫn trước những khó khăn dài hạn như bệnh mạn tính hoặc các biến cố làm gián đoạn cuộc sống. Dạng thứ ba là kiên nhẫn trong các mối quan hệ, tức khả năng chịu đựng sự chậm trễ do người khác gây ra.

Theo GS. Kate Sweeny chuyên ngành tâm lý học tại Đại học California (Mỹ), các dạng kiên nhẫn này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau. Việc rèn luyện kiên nhẫn trong những tình huống nhỏ có thể giúp con người ứng phó tốt hơn với những thử thách lớn. Nói cách khác, kiên nhẫn không chỉ là một phẩm chất đạo đức, mà còn là một kỹ năng có thể học hỏi và củng cố.

Lợi ích đối với sức khỏe

Nhiều nghiên cứu khoa học cho thấy kiên nhẫn mang lại lợi ích lâu dài. Trong một nghiên cứu theo dõi những người đang theo đuổi mục tiêu dài hạn, TS. Schnitker nhận thấy những người tự đánh giá mình kiên nhẫn hơn có xu hướng nỗ lực bền bỉ hơn và tìm thấy nhiều ý nghĩa hơn trong quá trình cố gắng.

Quan trọng hơn, khả năng chờ đợi tốt có liên quan đến sức khỏe thể chất tốt hơn. Những người kiên nhẫn có nguy cơ mắc bệnh thấp hơn, ít phải nhập viện hơn và có khả năng sống thọ cao hơn. Kiên nhẫn cũng gắn với cân nặng ổn định, quá trình trao đổi chất lành mạnh và giảm đau ở bệnh nhân tim mạch.

Về mặt tinh thần, sự thiếu kiên nhẫn kéo dài có thể làm trầm trọng thêm căng thẳng và lo âu. Ngược lại, kiên nhẫn liên quan đến cảm xúc tích cực, sự thân thiện và khả năng gắn kết xã hội. Một số nghiên cứu thậm chí cho thấy những người kiên nhẫn có nguy cơ tự tử thấp hơn.

Điều chỉnh kỳ vọng để giảm áp lực

Một trong những nguyên nhân lớn nhất của sự thiếu kiên nhẫn là cảm giác “luôn thiếu thời gian”. Theo GS. Cassie Mogilner Holmes thuộc Đại học California tại LosAngeles (UCLA), công nghệ khiến con người kỳ vọng làm được nhiều việc hơn trong cùng một khoảng thời gian, từ đó tạo ra áp lực vô hình và cảm giác tụt hậu.

Mạng xã hội góp phần khuếch đại hiện tượng này khi liên tục phơi bày những “cột mốc lý tưởng hóa” của người khác. Việc tiếp xúc thường xuyên với các thành tựu được chọn lọc có thể khiến tiến trình cá nhân bị cảm nhận là chậm chạp hơn thực tế. Giảm bớt so sánh xã hội, đặc biệt trên môi trường trực tuyến, là một bước quan trọng để nuôi dưỡng sự kiên nhẫn với chính mình.

Thay đổi cách nhìn về sự chờ đợi

Các chuyên gia cho rằng kiên nhẫn có thể được cải thiện bằng cách điều chỉnh tư duy. Trong những tình huống gây bực bội, việc thực hành sự đồng cảm như cố gắng hiểu lý do đằng sau hành vi của người khác có thể làm dịu phản ứng cảm xúc.

Đối với những khoảng thời gian chờ đợi không chắc chắn, như chờ kết quả xét nghiệm hay phỏng vấn, cảm giác mất kiểm soát thường làm gia tăng sự sốt ruột. GS. Sweeny gợi ý rằng việc tập trung vào những gì có thể chủ động như chuẩn bị phương án ứng phó hoặc chăm sóc bản thân sẽ giúp cải thiện sức khỏe tinh thần và tăng khả năng chịu đựng.

Chánh niệm, tận hưởng và sự tập trung sâu

Thiền định và các thực hành chánh niệm được chứng minh là giúp giảm bốc đồng và làm chậm cảm nhận chủ quan về thời gian. Theo nhà nghiên cứu Amy Errmann thuộc Đại học Công nghệ Auckland (New Zealand), chánh niệm giúp con người thoát khỏi cảm giác thiếu thời gian vốn phổ biến trong đời sống hiện đại.

Ngoài ra, việc đắm mình vào một hoạt động có ý nghĩa như trạng thái tập trung sâu cũng là cách hiệu quả để giảm lo lắng trong lúc chờ đợi. Khi tâm trí được cuốn vào công việc hoặc sở thích, cảm giác nôn nóng sẽ giảm đi đáng kể.

Biết khi nào nên kiên nhẫn, khi nào cần hành động

Dù mang lại nhiều lợi ích, kiên nhẫn không đồng nghĩa với chấp nhận thụ động. Theo đó, sự thiếu kiên nhẫn đôi khi là tín hiệu cho thấy cần thay đổi hoặc đấu tranh với những bất công. Kinh nghiệm sống giúp con người phân biệt khi nào nên chờ đợi và khi nào cần dứt khoát hành động.

Kiên nhẫn vì thế không phải là sự cam chịu, mà là khả năng điều tiết cảm xúc một cách có ý thức. Khi được rèn luyện đúng cách, đây là nền tảng quan trọng giúp con người sống khỏe mạnh, bền bỉ và chủ động hơn trước những bất định của cuộc sống hiện đại.

 

Infographic: Tự lập độc hại - Khi sự mạnh mẽ trở thành gánh nặng tâm lý

Tại sao nam giới ít tìm đến liệu pháp tâm lý?

Ốm nghén nặng làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề về tâm lý?

Cảm giác “tê liệt” sau một sự kiện bất ngờ là gì, ảnh hưởng thế nào tới tâm lý?