Dùng AI có làm đánh mất sự tự tin?

Biến công nghệ thành đòn bẩy thay vì để máy móc "nghĩ hộ" hoàn toàn

Cái bẫy mang tên “nghĩ hộ”

Một nghiên cứu mới công bố ngày 16/4 trên Tạp chí Công nghệ, Trí tuệ và Hành vi (Technology, Mind, and Behavior - Mỹ) khảo sát 1.923 người lao động tại Mỹ và Canada. Kết quả cho thấy, những người phó mặc công việc cho các công cụ như ChatGPT hay Gemini thường có cảm giác máy móc đang “suy nghĩ” thay mình. Lâu dần, họ suy giảm niềm tin vào khả năng lập luận và không còn cảm nhận rõ vai trò của bản thân trong việc hình thành ý tưởng.

PGS. Ethan Mollick, làm việc tại Đại học Pennsylvania (Mỹ), nhận định nhiều kỹ năng đang bị chuyển giao một cách vô thức cho AI. Ông ví điều này tương tự việc nhiều người không còn thực hiện được phép chia phức tạp bằng tay - do phụ thuộc vào máy tính bỏ túi.

Tuy nhiên, nghiên cứu cũng chỉ ra một điểm đáng chú ý: Người dùng dễ buông lỏng vai trò khi xử lý các công việc có sẵn quy trình rõ ràng hoặc các nhiệm vụ cần lập kế hoạch nhiều bước. Ngược lại, khi liên quan đến vấn đề cá nhân, họ có xu hướng phản biện và chỉnh sửa nhiều hơn, bởi vẫn tin vào trải nghiệm và đánh giá của chính mình.

Đáng chú ý, nhóm có kinh nghiệm lâu năm hoặc có khả năng phản biện, giàu tự tin về bản thân - ít bị AI chi phối hơn. Nền tảng kiến thức vững vàng và sự tự tin giúp họ nhanh chóng nhận diện những điểm chưa hợp lý trong câu trả lời của máy móc, từ đó điều chỉnh hoặc bác bỏ khi cần. Chính khả năng kiểm soát này tạo ra khoảng cách rõ rệt giữa việc sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ và việc lệ thuộc vào nó.

Bí quyết dùng AI mà không đánh mất năng lực tư duy

Để không bị cuốn theo sự tiện lợi mà đánh mất năng lực tư duy, các chuyên gia khuyến nghị người dùng cần thay đổi cách tiếp cận.

Thứ nhất, cần nắm chắc kiến thức nền trước khi sử dụng AI. Thay vì giao toàn bộ công việc cho máy ngay từ đầu, người dùng nên hiểu bản chất vấn đề ở mức cơ bản. Sarah Baldeo, nghiên cứu sinh ngành AI và Thần kinh học tại Đại học Middlesex (Anh), cho rằng việc tự hình thành tư duy nền tảng giúp não bộ duy trì trạng thái chủ động, tránh rơi vào vòng lặp phụ thuộc và suy giảm tự tin.

Thứ hai, cần hình thành thói quen phản biện với AI. Không nên chấp nhận ngay kết quả đầu tiên, bởi câu trả lời thường được trình bày trôi chảy, dễ tạo cảm giác thuyết phục nhưng chưa chắc đã chính xác hoặc phù hợp. Người dùng nên đặt lại câu hỏi, yêu cầu giải thích rõ hơn, thậm chí bác bỏ khi thấy chưa hợp lý.

Thứ ba, cách đặt câu lệnh cũng cần được điều chỉnh theo hướng khách quan. Những yêu cầu như “Hãy phản hồi dựa trên thông tin có thể kiểm chứng. Đừng cố gắng tán dương hay tạo sự kết nối cảm xúc với tôi” sẽ buộc AI tập trung vào dữ liệu và lập luận, thay vì đưa ra các phản hồi mang tính "chiều" theo người dùng.

Cuối cùng, cần nhìn nhận việc tự tư duy như một hình thức rèn luyện trí não. PGS. Ethan Mollick cho rằng, dù có nhiều công cụ hỗ trợ, con người vẫn cần chủ động “tập luyện” khả năng suy nghĩ của mình. Việc lựa chọn tự giải quyết vấn đề, dù chậm hơn, lại là cách giúp tư duy linh hoạt hơn về lâu dài. 

 

Trí tuệ nhân tạo (AI) có thể giúp điều trị u não nhanh và chính xác hơn

Tương lai nào cho Báo chí trong thời đại Trí tuệ nhân tạo?

Trí tuệ nhân tạo có thể giúp cuộc sống của con người trở nên dễ dàng hơn

Phát triển được loại vaccine đầu tiên trên thế giới bằng trí tuệ nhân tạo (AI)