Già hóa dân số và bài toán chăm sóc người cao tuổi

Việt Nam cần mở rộng hệ thống chăm sóc người cao tuổi để thích ứng với già hóa dân số - Ảnh: Đào Dung/Sức khỏe+

Nhu cầu chăm sóc tăng khi dân số già hóa

Theo TS. Phạm Vũ Hoàng, Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế), Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh trên thế giới.

Năm 2011, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số và dự kiến đến năm 2034 sẽ trở thành quốc gia có dân số già. Quá trình chuyển đổi chỉ diễn ra trong khoảng 23 năm, ngắn hơn nhiều so với nhiều nước phát triển.

Đáng chú ý, tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đạt 74,7 tuổi (theo Cục Thống kê, năm 2025), song số năm sống khỏe mạnh chỉ khoảng 65,4 tuổi.

Bình quân mỗi người cao tuổi mắc ít nhất 3 bệnh mạn tính, trong khi 35,7% gặp khó khăn trong các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Theo TS. Phạm Vũ Hoàng, điều này đồng nghĩa nhu cầu chăm sóc sức khỏe và hỗ trợ trong sinh hoạt sẽ tăng lên khi dân số già hóa, tạo thêm áp lực cho hệ thống y tế cũng như các gia đình.

Gánh nặng chăm sóc vẫn chủ yếu đặt lên gia đình

Ở góc độ an sinh xã hội, TS. Đoàn Hữu Minh, đại diện Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), cho biết khoảng 95% người cao tuổi tại Việt Nam hiện được chăm sóc bởi người thân trong gia đình. Phần lớn công việc này là chăm sóc không được trả lương và phụ nữ chiếm khoảng 72% lực lượng chăm sóc.

Theo ông, mô hình này đang chịu nhiều sức ép khi quy mô gia đình ngày càng thu hẹp, số người cao tuổi tăng nhanh và ngày càng có nhiều thành viên tham gia thị trường lao động. Điều đó khiến mỗi gia đình có ít người hơn để chia sẻ trách nhiệm chăm sóc người cao tuổi.

TS. Đoàn Hữu Minh cũng dẫn số liệu cho thấy, trung bình trong suốt cuộc đời, mỗi người Việt Nam chỉ có khoảng 31 năm tạo ra thu nhập, nhưng có tới 42 năm cần được gia đình hoặc hệ thống an sinh xã hội hỗ trợ về kinh tế. Theo ông, khi dân số già hóa, nhu cầu hỗ trợ và chăm sóc sẽ tiếp tục gia tăng, đòi hỏi hệ thống an sinh phải được củng cố để đáp ứng thực tế.

Hoàn thiện hệ thống chăm sóc dài hạn

Từ kinh nghiệm của nhiều quốc gia, TS. Đoàn Hữu Minh cho rằng Việt Nam cần từng bước xây dựng hệ thống chăm sóc dài hạn phù hợp với điều kiện thực tế.

Trước hết, cần hoàn thiện khung pháp lý về chăm sóc dài hạn, lồng ghép nội dung này vào Luật Dân số hoặc các chính sách an sinh xã hội, đồng thời xây dựng tiêu chuẩn đối với các dịch vụ chăm sóc tại cộng đồng.

Một trong những giải pháp được đề xuất là nghiên cứu triển khai bảo hiểm chăm sóc dài hạn (Long-term Care Insurance - LTCI). Đây là loại hình bảo hiểm hỗ trợ chi trả một phần hoặc toàn bộ chi phí chăm sóc đối với những người cao tuổi không còn khả năng tự chăm sóc hoặc cần được hỗ trợ trong thời gian dài. Theo TS. Đoàn Hữu Minh, mô hình này sẽ giúp giảm gánh nặng tài chính cho gia đình, đồng thời tạo nguồn lực ổn định để phát triển các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp.

Bên cạnh đó, ông đề xuất mở rộng mô hình Câu lạc bộ Liên thế hệ tự giúp nhau, phát huy vai trò của cộng đồng trong chăm sóc người cao tuổi, đồng thời có cơ chế tài chính ổn định và tiêu chuẩn hoạt động để mô hình phát triển bền vững.

Theo TS. Đoàn Hữu Minh, Việt Nam cũng cần từng bước chuyên nghiệp hóa nghề chăm sóc người cao tuổi thông qua đào tạo nhân lực, xây dựng chế độ đãi ngộ phù hợp và nghiên cứu các chính sách hỗ trợ người thân trực tiếp chăm sóc tại gia đình.

Ngoài ra, việc ứng dụng Internet vạn vật (IoT - công nghệ kết nối các thiết bị với Internet để thu thập và chia sẻ dữ liệu), hồ sơ sức khỏe điện tử và các nền tảng số cũng được kỳ vọng giúp theo dõi sức khỏe người cao tuổi ngay tại nhà, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý và cung cấp dịch vụ chăm sóc.

Theo các chuyên gia, già hóa dân số là xu thế tất yếu. Việc hoàn thiện hệ thống chăm sóc và phát triển mạng lưới dịch vụ sẽ góp phần đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người cao tuổi, đồng thời giảm áp lực đối với gia đình và hệ thống an sinh xã hội trong những năm tới.

 

Cận cảnh mô hình "Dưỡng lão bán trú" đầu tiên tại Hà Nội

Một số mô hình chăm sóc người cao tuổi tại châu Á

Xây dựng mô hình chăm sóc người cao tuổi để thích ứng già hóa dân số

Podcast: người cao tuổi cần chú ý gì khi bổ sung acid béo omega-3?