Những ngày Tết Nguyên đán vừa qua, tôi đọc hết cuốn sách Khóc cười chuyện nghề y - Nhật ký của một bác sĩ trẻ của bác sĩ Adam Kay mà theo mô tả là “Hài hước đến đau lòng”. Những trang viết “thật như đếm” mô tả những năm tháng làm việc của một bác sĩ trẻ. Thôi thì không nói đến cái chuyên ngành mà bác sĩ Adam Kay lựa chọn – sản phụ khoa, mà chỉ nói đến những ca cấp cứu nghẹt thở, khi số lượng bác sĩ không có nhiều, tiếng máy báo có ca cấp cứu vang lên khi chính bác sĩ Kay đang ở một ca cấp cứu khác. Những trang nhật ký ghi lại một cách trung thực cảm xúc của bác sĩ Kay khi bỏ lỡ tất cả những buổi kỷ niệm, buổi lễ với người thân và bạn bè. Và còn vô vàn những câu chuyện nhỏ nhặt khác, diễn ra liên tiếp, ảnh hưởng đến sức khỏe thể chất và tinh thần của chính bác sĩ.

Đọc tới đây, bạn sẽ nghĩ, đây là chuyện ở nước ngoài, ở một đất nước khác với Việt Nam. Không, mọi chuyện sẽ như vậy thôi, dù là ở quốc gia nào, giàu hay nghèo, phát triển hay kém phát triển. Bởi trong bệnh viện – nơi những người có chuyên môn, hiểu biết, kinh nghiệm thường ít hơn hẳn so với những người lo lắng, sợ hãi, mệt mỏi vì tình trạng sức khỏe của mình hay người thân..

Tôi kể bạn nghe về khoảng thời gian 1 tuần nằm viện sau phẫu thuật của mình. Khoa Ngoại của một bệnh viện tuyến 2 tại Hà Nội có 5 phòng hậu phẫu với hơn 20 giường bệnh. Đợt tôi nằm viện rơi vào kỳ nghỉ lễ nhưng số lượng bệnh nhân nằm viện vẫn khá đông, các giường kín hết. Mỗi buổi tối sẽ có 1 bác sĩ trực và 2 y tá, thay phiên nhau để đón bệnh nhân mới từ phòng mổ về - thay rửa vết mổ - thay dịch truyền, tiêm thuốc, đo nhiệt độ, huyết áp, xử lý các vấn đề phát sinh. Đêm nào không có ca mổ, bác sĩ/y tá có thể ngủ được 1-2 tiếng và luân phiên đi buồng kiểm tra tình hình người bệnh. Đêm nào có ca cấp cứu thì xác định khỏi ngủ. Và họ, sáng hôm sau vẫn tiếp tục ở lại làm việc, chờ đến giờ tan ca buổi chiều, nếu không có phát sinh.

Trở lại với câu chuyện của bác sĩ Adam Kay. Rõ ràng với lịch làm việc bận rộn như vậy, bác sĩ Kay không có thời gian chăm sóc sức khỏe bản thân – dù vô cùng mệt mỏi. Anh “chữa” sự mệt mỏi bằng một chút cồn sau những ca làm việc dài và kiệt sức dù biết nó không tốt cho sức khỏe. Anh có thể làm được điều này bởi anh trẻ - 30 tuổi. Vậy những bác sĩ khác, lớn tuổi hơn thì sao?

Sáng 27/2 – Ngày Thầy thuốc Việt Nam, tôi có đọc bài viết của một tiến sĩ đang làm việc tại Australia được đăng tải ở chuyên mục Góc nhìn - VnExpress, người đang tham gia một dự án nghiên cứu “Khám bệnh cho bác sĩ”. Trong bài viết, vị tiến sĩ này chia sẻ, những người thầy thuốc Việt Nam mà họ phỏng vấn đã có những khoảng thời gian làm việc gần 30 tiếng liên tục. Ranh giới giữa công việc và cuộc sống của họ như bị xóa nhòa. Nhiều người trong số họ luôn ở tình trạng kiệt sức – dù có được nghỉ bù sau đó. Nhưng, đó là về những bác sĩ làm việc chuyên khoa, còn những người làm việc trong môi trường hồi sức tích cực – cấp cứu thì không có giờ nghỉ là chuyện thường xuyên. Môi trường làm việc của họ thực sự là áp lực – tiếng bíp bíp của thiết bị, tiếng khóc của người nhà bệnh nhân, tiếng phân công của các bác sĩ, tiếng chân chạy của y tá, điều dưỡng, tiếng người chửi bới quát mắng vì lo lắng…, đã tạo nên bản hòa ca ở môi trường phòng cấp cứu hay hồi sức tích cực như vậy. Bác sĩ – y tá – điều dưỡng ở hai khoa này cũng phải chịu bạo lực cả về thể chất và tinh thần từ chính người bệnh, người thân của người bệnh – những người thiếu kiến thức về y khoa. Bản thân người viết đã từng phỏng vấn một bác sĩ ngoại tim mạch sau khi anh kết thúc một ca mổ tim kéo dài 9 tiếng, có 30 phút nghỉ ngơi và đọc bệnh án trước khi bước vào một ca mổ mới, thời gian mổ bao lâu chưa dám chắc.

Tôi đã đọc được trong một báo cáo, tuổi thọ của các bác sĩ không cao, nhiều người trong số các bác sĩ giỏi chết vì những căn bệnh mà họ có thể phát hiện được nếu có thời gian để tâm tới sức khỏe bản thân. Giáo sư Tôn Thất Bách là một ví dụ thực tế. Guồng công việc mệt mỏi cũng những nghiên cứu bất tận đã khiến ông không có cơ hội chữa trị cho mình, dù đã phát hiện sớm vấn đề về huyết áp và tim mạch.

Có một điểm đáng chú ý là, cũng giống như bác sĩ Kay, nhiều bác sĩ ở Việt Nam thừa nhận sự kiệt sức về tinh thần và thể chất khi chia sẻ với chương trình “Khám bệnh cho bác sĩ”. Họ phải kìm nén cảm xúc, giữ thái độ điềm tĩnh và mềm mỏng trước người bệnh và thân nhân, ngay cả khi bản thân đang chịu áp lực cực lớn. Họ từng trải qua các biểu hiện như căng thẳng kéo dài, lo âu hoặc rối loạn giấc ngủ, thậm chí từng có giai đoạn trầm cảm ở các mức độ khác nhau. Tuy nhiên, phần lớn coi đó là "một phần của nghề" và hiếm khi tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn, bởi… thiếu thời gian.

Chính các nhà điều tra đã đặt câu hỏi, “tại sao trước áp lực như vậy, phần lớn bác sĩ không bỏ nghề?”.

Tôi không trích hết toàn bộ đoạn nhật ký của bác sĩ Kay ở phần đầu chương 8 nhưng đủ thấy, thứ níu kéo các bác sĩ ở lại với nghề không đơn giản là "yêu nghề". Ngành y vốn có tỷ lệ đào thải cao. Sinh viên y khoa phải trải qua chương trình học nặng nề, tiếp xúc sớm với bệnh tật và những trải nghiệm cảm xúc mà nhiều ngành khác không có. Những người trụ lại thường đã hình thành bản lĩnh nghề nghiệp và khả năng thích nghi với áp lực từ rất sớm. Với họ, những căng thẳng sau này dần trở thành một "bình thường mới".

Nghề y - ở một góc độ nào đó, là nghề cô độc. Nhiều bác sĩ ít chia sẻ công việc với gia đình vì sợ người thân không hiểu hoặc thêm lo lắng. Chỉ riêng việc được lắng nghe, với họ, đôi khi đã là "liều thuốc an thần" nhẹ nhưng cần thiết. Và nếu muốn nâng cao chất lượng chăm sóc y tế, trước hết cần đảm bảo các bác sĩ/y tá/điều dưỡng – những người làm việc trong ngành y, được chăm sóc tốt về cả thể chất lẫn tinh thần. Điều này đòi hỏi các chính sách đãi ngộ, lương thưởng và chế độ làm việc hợp lý hơn, linh hoạt hơn. Cũng cần có những cơ chế mạnh và cụ thể hơn để bảo vệ bác sĩ – trước các hành vi xúc phạm hoặc bạo lực thể chất và tinh thần, giúp họ vững tâm làm việc và cống hiến cho người bệnh và cho sự phát triển của y học nước nhà.

Đã qua ngày Thầy thuốc Việt Nam, nhưng tương lai của ngành y tế và các bác sĩ/y tá/điều dưỡng, những người làm việc trong ngành y vẫn còn đang ở phía trước. Làm như thế nào, để chăm sóc sức khỏe không chỉ là của người bệnh mà còn cả của những bác sĩ, những người làm việc trong ngành y, phụ thuộc vào hành động của mỗi người và của toàn xã hội.