Nhiệt độ giảm sâu ảnh hưởng tới não bộ như thế nào?

Nhiệt độ giảm mạnh trong mùa Đông không chỉ ảnh hưởng tới đời sống sinh hoạt hàng ngày mà còn gây tác động tiêu cực cho não bộ

Khi thời tiết trở lạnh, nhiều người nhận thấy bản thân khó tập trung hơn, phản xạ chậm và dễ mệt mỏi. Cảm giác “đầu óc không còn minh mẫn” trong những ngày rét buốt không chỉ là cảm nhận chủ quan. Theo bác sĩ Ryan Kyle Jones, chuyên gia hồi sức thần kinh tại Bệnh viện Northwell Lenox Hill (Mỹ), về mặt thần kinh học, nhiệt độ lạnh và cực lạnh làm chậm quá trình dẫn truyền xung thần kinh và điện thế hoạt động. Điều này khiến các chức năng vận động tinh tế suy giảm, tốc độ phản ứng chậm lại, cảm giác ở da và các chi cũng kém nhạy hơn.

Hạ thân nhiệt và những rối loạn chức năng não

Một trong những nguy cơ nghiêm trọng nhất khi tiếp xúc với lạnh là hạ thân nhiệt. Tình trạng này xảy ra khi cơ thể mất nhiệt nhanh hơn khả năng sinh nhiệt, khiến nhiệt độ cơ thể giảm xuống dưới 35°C. Ở ngưỡng này, não bộ bắt đầu chịu ảnh hưởng rõ rệt.

Người bị hạ thân nhiệt có thể xuất hiện mê sảng, lú lẫn, mất phương hướng, suy giảm khả năng suy nghĩ và ghi nhớ. Theo bác sĩ Jones, mê sảng do hạ thân nhiệt thường có tính chất hồi phục nếu được làm ấm kịp thời và chức năng vận động cũng có thể trở lại bình thường khi nhiệt độ cơ thể ổn định. Tuy nhiên, ở mức độ nặng hơn, hạ thân nhiệt có thể gây mất ý thức, co giật và đe dọa tính mạng nếu không được can thiệp y tế kịp thời.

Ngay cả khi chưa rơi vào hạ thân nhiệt thực sự, việc tiếp xúc với lạnh trong thời gian dài cũng có thể ảnh hưởng đến hiệu suất nhận thức. Các nghiên cứu cho thấy trí nhớ, sự chú ý và chức năng điều hành đều suy giảm sau khi cơ thể chịu kích thích lạnh, dù nhiệt độ trung tâm chưa giảm đáng kể.

“Đóng băng não” có thực sự nguy hiểm?

Nhiều người từng trải qua cảm giác đau nhói, buốt ở trán hoặc hai bên thái dương khi ăn kem hay uống đồ quá lạnh, thường được gọi là “đóng băng não”. Theo bác sĩ Jones, khoảng 1/3 dân số gặp hiện tượng này, phổ biến hơn ở trẻ em và thanh thiếu niên.

Thực tế, não bộ không hề bị “đóng băng”. Nguyên nhân được cho là do phản ứng của các dây thần kinh cảm giác ở vòm họng và sự co thắt đột ngột của các mạch máu. Cơn đau thường dữ dội nhưng ngắn, không gây tổn thương và sẽ nhanh chóng biến mất, vì vậy không được xem là nguy hiểm.

Cơ chế điều hòa thân nhiệt và vai trò của não

Não bộ giữ vai trò trung tâm trong điều hòa thân nhiệt, giúp cơ thể duy trì nhiệt độ cốt lõi tối ưu. Quá trình này liên quan đến da, hệ tuần hoàn, tuyến mồ hôi và đặc biệt là vùng dưới đồi của não.

Khi các thụ thể cảm giác ở da nhận biết môi trường lạnh, tín hiệu được truyền về vùng dưới đồi. Tại đây, não kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm tăng tiết hormone epinephrine từ tuyến thượng thận, gây run rẩy, tăng chuyển hóa để sinh nhiệt và co mạch ngoại vi nhằm giữ nhiệt. Phản ứng này tương tự cơ chế “chiến đấu hay bỏ chạy” khi cơ thể đối mặt với stress.

Nếu nhiệt độ môi trường quá khắc nghiệt hoặc kéo dài vượt khả năng điều chỉnh của cơ thể, các cơ chế này sẽ không còn đủ hiệu quả, dẫn đến hạ thân nhiệt hoặc ngược lại là tăng thân nhiệt. Đáng chú ý, về mức độ gây tổn thương não không hồi phục, tăng thân nhiệt được đánh giá là nguy hiểm hơn hạ thân nhiệt.

Tác động tâm lý và cảm xúc của thời tiết lạnh

Không chỉ ảnh hưởng đến chức năng sinh học, lạnh còn tác động mạnh đến tâm lý và cảm xúc. Theo GS.TS Deborah Serani, chuyên gia tâm lý học tại Đại học Adelphi (Mỹ), các nghiên cứu cho thấy thời tiết lạnh làm giảm chức năng nhận thức, sự tỉnh táo, tăng mất tập trung và kéo dài thời gian phản ứng. Khả năng ra quyết định và suy luận cũng bị ảnh hưởng tiêu cực.

Về mặt cảm xúc, lạnh khiến con người ít vận động hơn, dễ cáu gắt, thu mình và giảm kết nối xã hội. Sự căng thẳng sinh lý do lạnh có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng lo âu và trầm cảm. Những đợt rét đột ngột hoặc thời tiết biến đổi thất thường còn được ghi nhận là yếu tố làm nặng thêm tình trạng ở người có rối loạn sức khỏe tâm thần.

Ngoài ra, mùa lạnh thường trùng với thời điểm xuất hiện trầm cảm theo mùa (SAD). Theo các chuyên gia, nhiệt độ thấp có thể vừa là yếu tố độc lập, vừa kết hợp với SAD để gia tăng ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần.

Dù lạnh là yếu tố khó có thể tránh khỏi nhưng việc giữ ấm đầy đủ, duy trì sinh hoạt điều độ, đảm bảo giấc ngủ và duy trì kết nối xã hội có vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe não bộ và tinh thần. Việc chủ động thích nghi với thời tiết không chỉ giúp cơ thể dễ chịu hơn mà còn góp phần duy trì sự minh mẫn và ổn định cảm xúc trong những tháng lạnh giá.

 

Trời lạnh, gàu nhiều: Khắc phục ngay với tinh dầu thiên nhiên

Vì sao ngày “đèn đỏ” lại khó chịu hơn khi trời lạnh?

Podcats: Uống ít nước tăng nguy cơ đột quỵ khi trời lạnh?

Podcast: Trời lạnh, trẻ ăn gì để tăng cường sức đề kháng?