Cây thuốc bản địa Nam Phi: Vai trò với sức khỏe nam giới

Rễ voi thuộc họ Đậu, phân bố rộng rãi tại miền Nam châu Phi - Ảnh: inaturalist.org

Sức khỏe sinh sản và tình dục của nam giới là chủ đề nhạy cảm trong nhiều nền văn hóa, song vẫn đóng vai trò thiết yếu trong chăm sóc Sức khỏe toàn diện. Theo thống kê, khoảng 1/6 số cặp vợ chồng trên thế giới gặp khó khăn trong việc thụ thai. Trong số đó, gần 50% trường hợp bắt nguồn từ nguyên nhân phía nam giới. Tại Nam Phi, gần 65% nam giới từng đến khám tại các cơ sở y tế tuyến đầu cho biết họ gặp tình trạng rối loạn cương dương. Ở Nigeria, tỷ lệ này cũng ở mức cao, đạt 57,4%.

Bên cạnh rào cản về tâm lý và định kiến xã hội, nhiều quốc gia châu Phi còn đối mặt với tình trạng thiếu hụt nhân lực y tế chuyên môn và dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản cho nam giới. Trong hoàn cảnh đó, y học cổ truyền giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đối với nhiều cộng đồng, đây không chỉ là phương án thay thế y học hiện đại, mà còn là hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu, phổ biến và dễ tiếp cận nhất, được xây dựng trên tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, phần lớn kiến thức y học bản địa vẫn được lưu truyền qua hình thức truyền miệng. Việc thiếu hệ thống ghi chép và nghiên cứu bài bản khiến những tri thức này ít có mặt trong các diễn đàn y học chính thống.

Theo trang tin The Conversation, một nhóm chuyên gia đã tổng hợp và phân tích các nghiên cứu khoa học về việc sử dụng thực vật trong chăm sóc sức khỏe nam giới tại Nam Phi. Nhóm nghiên cứu rà soát các cơ sở dữ liệu khoa học quốc tế, chọn lọc những công trình được công bố trong giai đoạn 1996-2023. Kết quả, 51 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí đã được đưa vào phân tích.

Trọng tâm của nghiên cứu là sự khác biệt trong cách sử dụng cây thuốc giữa các nhóm sắc tộc, mức độ phổ biến của từng loài và các vấn đề sức khỏe nam giới mà các bài thuốc hướng tới. Phân tích cho thấy, dược liệu từ thực vật không chỉ đáp ứng nhu cầu điều trị mà còn gắn bó chặt chẽ với bản sắc văn hóa và đời sống tinh thần của cộng đồng. Vai trò này thể hiện rõ nhất ở các vùng nông thôn, nơi người dân còn hạn chế khả năng tiếp cận hệ thống y tế hiện đại.

Dữ liệu cho thấy có tới 337 loài cây được sử dụng để điều trị các vấn đề liên quan đến sức khỏe nam giới tại 7 tỉnh của Nam Phi. Trong nhóm bệnh tiết niệu - sinh dục, rối loạn cương dương được điều trị phổ biến nhất, với 133 loài cây khác nhau được sử dụng. Nhiều trong số đó còn được xem là dược liệu giúp tăng cường sinh lực. Ngoài ra, hơn 250 loài cây được sử dụng để điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục như lậu, HIV, chlamydia và mụn cóc sinh dục.

Trong đó, 3 loài thực vật được ghi nhận phổ biến nhất gồm: Hypoxis hemerocallidea (khoai tây châu Phi), Entada elephantina (rễ voi) và Carica papaya (đu đủ).

Khoai tây châu Phi là dược liệu được ứng dụng trong điều trị rối loạn cương dương, các bệnh lây truyền qua đường tình dục, phì đại tuyến tiền liệt và các vấn đề liên quan đến bàng quang. Một số nghiên cứu thực nghiệm trên động vật cho thấy loài cây này có tác động tích cực đến chức năng sinh sản của nam giới. Tuy vậy, các tác giả khuyến nghị cần tiến hành thêm các nghiên cứu lâm sàng trên người để đánh giá đầy đủ hiệu quả và độ an toàn của loại dược liệu này.

Cụ thể, phân tích thành phần hóa học cho thấy cây chứa nhiều hợp chất sinh học có khả năng điều hòa hormone, hỗ trợ chức năng sinh sản và tăng cường hệ miễn dịch. Một số chất còn có đặc tính kháng khuẩn và chống viêm, giúp làm giảm phản ứng viêm và ức chế vi sinh vật gây bệnh. Nhờ đó, khoai tây châu Phi có tiềm năng hỗ trợ điều trị nhiễm trùng đường tiết niệu và các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Trong y học truyền thống, phần thân củ của cây thường được luộc hoặc nghiền thành bột, pha với nước hoặc sữa để uống. Tại một số cộng đồng, chế phẩm từ cây còn được bôi ngoài da tại vùng bụng dưới hoặc bẹn để hỗ trợ giảm viêm và thúc đẩy tuần hoàn máu. 

Rễ voi và đu đủ cũng được sử dụng rộng rãi để hỗ trợ điều trị các vấn đề như rối loạn cương dương, hiếm muộn, phì đại tuyến tiền liệt và các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Rễ voi chứa các hợp chất như flavonoid, tannin, phenolic, triterpenoid, saponin và glycoside. Đây đều là những chất có đặc tính kháng khuẩn, chống viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ tăng sinh lực. Nhờ đó, rễ voi có thể cải thiện tuần hoàn máu, điều hòa hormone và kiểm soát nhiễm trùng hiệu quả.

Theo tập quán bản địa, rễ cây sau khi thu hoạch sẽ được phơi khô, sau đó đun sắc lấy nước để uống. Một số cộng đồng khác nghiền rễ thành bột, pha nước uống như thuốc bổ hoặc bôi ngoài da nhằm hỗ trợ giảm viêm và tăng lưu thông máu.

Đu đủ là loài thực vật quen thuộc tại nhiều quốc gia nhiệt đới. Cây đu đủ chứa các hợp chất sinh học như papain và chymopapain, alkaloid, flavonoid, acid phenolic, tannin, saponin, beta sitosterol và nhiều loại vitamin. Các thành phần này có tác dụng hỗ trợ tuần hoàn máu, giảm viêm, tăng cường miễn dịch và cải thiện chức năng sinh sản. Trong y học dân gian, hạt và lá đu đủ thường được nghiền hoặc nấu lấy nước để uống hoặc bôi ngoài da nhằm hỗ trợ điều trị các bệnh lây truyền qua đường tình dục.

Nhóm nghiên cứu nhận định rằng việc ghi chép, đánh giá khoa học và bảo tồn tri thức y học bản địa là điều cấp thiết để tránh nguy cơ thất truyền. Bảo tồn các kiến thức này không chỉ góp phần gìn giữ đa dạng sinh học và di sản văn hóa mà còn mở ra tiềm năng phát triển các phương pháp điều trị mới.

Các tác giả cũng nhấn mạnh rằng, nếu được xác thực bằng nghiên cứu khoa học, các bài thuốc thảo dược truyền thống hoàn toàn có thể trở thành động lực thúc đẩy kinh tế nông thôn, góp phần củng cố bản sắc văn hóa và hướng tới mô hình chăm sóc sức khỏe toàn diện. Cách tiếp cận này phù hợp với định hướng của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong Chiến lược Y học cổ truyền giai đoạn 2025-2034, vốn khuyến khích nghiên cứu và tích hợp y học cổ truyền vào hệ thống y tế hiện đại.

 

Lần đầu Việt Nam có phác đồ điều trị kết hợp giữa y học cổ truyền và hiện đại

WHO: Tiếp tục khai thác tiềm năng từ y học cổ truyền

Tìm hiểu lịch sử y học cổ truyền giữa lòng TP.HCM

Cấy chỉ: Bước tiến mới trong điều trị bằng Y học cổ truyền