Dùng dữ liệu để nhận diện, dự báo nguy cơ mất an toàn thực phẩm

Đại diện Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm Quốc gia và Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm Quốc gia Trung Quốc ký kết biên bản ghi nhớ hợp tác - Ảnh: Trần Minh

Dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) dự kiến được Chính phủ trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến lần đầu tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. Điểm thay đổi căn bản là chuyển từ kiểm soát từng công đoạn sang quản lý xuyên suốt chuỗi giá trị, từ sản xuất ban đầu, sơ chế, chế biến đến lưu thông đến phân phối.

Cách tiếp cận mới đặt trọng tâm vào việc nhận diện và kiểm soát các mối nguy có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con người tại từng “mắt xích” của chuỗi cung ứng. Các nguy cơ như tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, tác nhân ô nhiễm hóa học, vi sinh vật hay các yếu tố gây dị ứng sẽ được xem xét ngay từ khâu sản xuất, thay vì chủ yếu kiểm tra sản phẩm ở khâu cuối.

Thực phẩm trải qua nhiều công đoạn trước khi đến tay người tiêu dùng. Nếu nguy cơ phát sinh tại một mắt xích không được phát hiện kịp thời, việc chỉ kiểm tra ở khâu cuối có thể không đủ để ngăn thực phẩm không an toàn lưu thông trên thị trường. Vì vậy, quản lý dựa trên nguy cơ được kỳ vọng giúp cơ quan chức năng tập trung nguồn lực vào những sản phẩm, công đoạn và cơ sở có mức độ rủi ro cao.

Phân tích nguy cơ làm cơ sở cho quyết định quản lý

Ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết, theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (CODEX), phân tích nguy cơ an toàn thực phẩm gồm 3 cấu phần: Đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ.

Trong đó, đánh giá nguy cơ là quá trình xác định các mối nguy và mức độ ảnh hưởng dựa trên bằng chứng khoa học, dữ liệu về an toàn thực phẩm. Kết quả đánh giá sẽ trở thành căn cứ để cơ quan quản lý lựa chọn biện pháp kiểm soát phù hợp.

Kết quả phân tích nguy cơ có thể được sử dụng để xây dựng quy định kỹ thuật về an toàn thực phẩm, xác định phương thức kiểm tra Nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu, truy xuất nguồn gốc và thực hiện hậu kiểm đối với thực phẩm cũng như cơ sở sản xuất, kinh doanh.

Điểm đáng chú ý của cách tiếp cận này là thay vì kiểm tra dàn trải, cơ quan quản lý có thể điều chỉnh mức độ giám sát theo đặc điểm của từng nhóm sản phẩm, công đoạn sản xuất hoặc cơ sở kinh doanh. Những mắt xích có nguy cơ cao sẽ được ưu tiên kiểm soát, qua đó sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn và giảm sự phụ thuộc vào các biện pháp xử lý sau khi sự cố đã xảy ra.

Khi phát hiện một mắt xích có nguy cơ cao, cơ quan chức năng có thể nhanh chóng truy xuất nguồn gốc, khoanh vùng và thu hồi sản phẩm nếu cần thiết. Mô hình này cũng cho phép chủ động đánh giá, dự báo các nguy cơ hóa học, vật lý, vi sinh và chất gây dị ứng có khả năng ảnh hưởng đến sức khỏe người tiêu dùng.

Xây dựng cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia

Hiện nay, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) giao Bộ trưởng Y tế ban hành quy định về phân tích nguy cơ về an toàn thực phẩm theo các hướng dẫn của tổ chức quốc tế; Chủ trì, phối hợp cùng các bộ, ngành liên quan tổ chức thực hiện phân tích nguy cơ đối với an toàn thực phẩm.

Theo Cục trưởng Chu Quốc Thịnh, để triển khai được hoạt động phân tích nguy cơ, cần một cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia liên thông, gồm: Thông tin về vòng đời sản phẩm; Thông tin về cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm; Thông tin về tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý Nhà nước; Thông tin về kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát; Thông tin về ngộ độc thực phẩm.

Việc tích hợp những nguồn dữ liệu này sẽ giúp cơ quan quản lý đối chiếu kết quả kiểm nghiệm với sản phẩm và cơ sở liên quan, nhận diện xu hướng bất thường, xác định nguồn phát sinh nguy cơ và phạm vi cần truy xuất khi phát hiện mẫu thực phẩm không bảo đảm an toàn.

Cơ sở dữ liệu thông tin an toàn thực phẩm được quản lý tập trung, thống nhất. Bộ Y tế có trách nhiệm tổ chức xây dựng, quản lý và phát triển cơ sở dữ liệu, hạ tầng kỹ thuật của hệ thống thông tin an toàn thực phẩm trên cơ sở cập nhật, tích hợp thông tin, dữ liệu toàn ngành an toàn thực phẩm; Kết nối, chia sẻ thống nhất với hệ thống thông tin, dữ liệu của ủy ban nhân dân các cấp và hệ thống cơ sở dữ liệu tập trung quốc gia.

Cơ sở dữ liệu tập trung cũng được kỳ vọng khắc phục tình trạng thông tin phân tán, thiếu liên thông giữa các khâu quản lý. 

Từng bước chuẩn bị năng lực phân tích nguy cơ

Để chuẩn bị cho phương thức quản lý mới, Bộ Y tế đã thành lập Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm Quốc gia (NIFC), nhằm triển khai các hoạt động đánh giá nguy cơ theo hướng dẫn quốc tế.

Bộ Y tế cũng đã tổ chức nhiều cuộc họp, hội thảo tham vấn và học tập kinh nghiệm của Canada, Ireland, Australia, New Zealand, cũng như tham khảo kinh nghiệm của các quốc gia có sự tương đồng với Việt Nam về sử dụng thực phẩm.

Đáng chú ý, ngày 14/10, Cục An toàn thực phẩm ký biên bản ghi nhớ với NIFC về triển khai phân tích nguy cơ an toàn thực phẩm. Cùng thời điểm, NIFC ký kết hợp tác với Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm Quốc gia Trung Quốc (CFSA) và trao biên bản ghi nhớ hợp tác với Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Quốc gia Seoul (SeoulTech), Hàn Quốc.

Các hoạt động này nhằm từng bước xây dựng năng lực chuyên môn, tiếp cận phương pháp quốc tế và hình thành nền tảng để đưa phân tích nguy cơ vào thực tiễn quản lý an toàn thực phẩm.

Việc triển khai phân tích nguy cơ vào thực tế sẽ chủ động ngăn ngừa các sự cố không bảo đảm an toàn vệ sinh thực phẩm. Khi phát hiện “mắt xích” nào có nguy cơ cao, có thể tiến hành truy xuất nguồn gốc, thu hồi sản phẩm. Cơ quan quản lý sẽ chủ động đánh giá và dự báo trước các mối nguy không bảo đảm an toàn thực phẩm có thể xảy ra.

Tuy nhiên, từ định hướng chính sách đến triển khai đồng bộ trên thực tế vẫn còn nhiều yêu cầu cần giải quyết. Việt Nam cần tiếp tục chuẩn hóa phương pháp đánh giá, phát triển đội ngũ chuyên môn và bảo đảm sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý. Quan trọng hơn, kết quả đánh giá khoa học phải được sử dụng thực chất trong xây dựng quy định, xác định trọng tâm kiểm tra, giám sát và triển khai các biện pháp phòng ngừa.

Nếu được triển khai đồng bộ, phương thức quản lý dựa trên phân tích nguy cơ sẽ giúp chuyển trọng tâm của công tác an toàn thực phẩm từ “kiểm soát từng khâu riêng lẻ, ứng phó bị động” sang “quản lý toàn bộ chuỗi giá trị thực phẩm dựa trên nguy cơ” và “phòng ngừa từ sớm”. Đây là biện pháp hiện đại theo mô hình quốc tế, là bước đi tất yếu để bảo vệ sức khỏe nhân dân một cách hiệu quả và khoa học hơn.

 

Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Chuyển quản lý theo nguy cơ, rõ đầu mối trách nhiệm

Tiếp tục tháo gỡ vướng mắc kiểm tra an toàn thực phẩm nhập khẩu

Thủ tướng: Siết chặt an toàn thực phẩm trường học, công khai bữa ăn học sinh

Kiểm nghiệm thực phẩm: Từ phát hiện nguy cơ đến cảnh báo sớm