Kháng kháng sinh trong thực phẩm: “Tảng băng chìm” đe dọa sức khỏe cộng đồng

Kháng kháng sinh từ chăn nuôi lây lan qua chuỗi cung ứng thực phẩm

Thực trạng sử dụng kháng sinh trong chuỗi cung ứng thực phẩm

Tại Hội thảo khoa học “Tiếp cận Một sức khỏe (One Health) trong phòng chống kháng kháng sinh tại Việt Nam”, TS.BS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam, đã cung cấp góc nhìn sâu sắc và đáng báo động về ảnh hưởng của tồn dư kháng sinh trong thực phẩm đối với sức khỏe con người.

Mở đầu bài tham luận, TS.BS Trương Hồng Sơn nhấn mạnh rằng kháng sinh đã được đưa vào nông nghiệp từ rất sớm, ngay sau khi được phát minh để điều trị cho người. Hiện nay, sử dụng kháng sinh có liên quan mật thiết đến ngành chăn nuôi.

Theo số liệu thống kê, Việt Nam tiêu thụ khoảng 8,5 triệu tấn thịt lợn mỗi năm, cùng với 20 tỷ quả trứng. Đáng chú ý, ngành nuôi trồng thủy sản sản xuất khoảng 10 triệu tấn/năm và đây cũng là lĩnh vực sử dụng một lượng lớn kháng sinh.

Tổng lượng kháng sinh sử dụng trong chăn nuôi ước tính chiếm tới 70% tổng lượng tiêu thụ kháng sinh, đạt khoảng 1.000 tấn mỗi năm.

“Đại dịch thầm lặng” do tồn dư và kháng thuốc

TS.BS Trương Hồng Sơn cảnh báo, tồn dư kháng sinh là một "tảng băng chìm" mà người tiêu dùng khó có thể nhận biết bằng mắt thường. Qua thực phẩm, kháng sinh tạo môi trường cho vi khuẩn tiến hóa, làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột diệt vi khuẩn có lợi, tạo điều kiện cho vi khuẩn có hại phát triển. Hậu quả là các vấn đề về loạn khuẩn, rối loạn chuyển hóa và suy giảm miễn dịch tự nhiên trên người.

Nguy hiểm hơn, kháng kháng sinh (AMR) đang trở thành một “đại dịch thầm lặng” mang tính toàn cầu. Kháng kháng sinh làm cho các phương pháp điều trị thông thường trở nên kém hiệu quả, kéo dài thời gian nằm viện và tăng chi phí y tế. Thậm chí, những bệnh nhiễm trùng thông thường cũng có thể trở nên không thể cứu chữa, dẫn đến cái chết mà đôi khi người bệnh và gia đình không nhận thức được căn nguyên sâu xa là do sự kháng thuốc đã tích tụ từ trước.

Dự báo đến năm 2050, AMR có thể gây ra 10 triệu ca tử vong mỗi năm, vượt qua cả số ca tử vong do ung thư. Tại Việt Nam, ước tính có khoảng 269.681 ca tử vong liên quan đến kháng thuốc trong giai đoạn 2020-2023.

Khuyến nghị và giải pháp từ chuyên gia

TS.BS Trương Hồng Sơn cảnh báo: “Khi đưa kháng sinh vào môi trường và quá trình chăn nuôi, kháng sinh sẽ quay lại cơ thể chúng ta”. Dưới cách tiếp cận Một sức khỏe, Viện trưởng Viện Y học ứng dụng Việt Nam đưa ra các khuyến nghị cấp thiết:

- Đối với người sản xuất: Tuyệt đối không dùng kháng sinh để kích thích tăng trưởng; Tuân thủ nghiêm ngặt thời gian ngừng thuốc trước khi giết mổ; Cải thiện vệ sinh chăn nuôi để giảm nhu cầu dùng thuốc.

- Đối với cơ quan quản lý: Tăng cường kiểm soát tồn dư kháng sinh và giám sát theo tiếp cận đa ngành, có sự tham gia của cả ngành y tế - thú y - môi trường.

- Đối với gia đình: Lựa chọn thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng; Thực hiện “ăn chín, uống sôi”; sơ chế và bảo quản đúng cách để giảm thiểu (dù không thể loại bỏ hoàn toàn) lượng vi khuẩn và tồn dư kháng sinh.

Đồng quan điểm với diễn giả, các chuyên gia tại hội thảo cũng cho rằng, bảo vệ sức khỏe con người không thể tách rời khỏi việc quản lý an toàn thực phẩm và sức khỏe động vật, môi trường.

Vi khuẩn kháng thuốc và mối nguy về an toàn thực phẩm

Kháng kháng sinh hiện là mối đe dọa nghiêm trọng đến an toàn thực phẩm toàn cầu, đặc biệt khi thực phẩm sống (thịt, cá, rau) bị nhiễm khuẩn kháng sinh từ môi trường và chăn nuôi. Khi tiêu thụ, các siêu vi khuẩn này có thể truyền gene kháng thuốc sang hệ vi sinh vật đường ruột của người.

Cũng tại hội thảo, GS.TS.BS. Nguyễn Gia Bình, Chủ tịch Hội Hồi sức Cấp cứu và Chống độc Việt Nam, nguyên Trưởng khoa Hồi sức tích cực Bệnh viện Bạch Mai đưa ra nhiều ý kiến tham luận, tập trung vào việc thay đổi tư duy quản lý và giải quyết tận gốc vấn đề kháng kháng sinh và an toàn thực phẩm.

Ông thẳng thắn chỉ ra thực trạng chúng ta đang "chạy theo ngọn", tức là chỉ tập trung cứu chữa khi có ngộ độc thực phẩm xảy ra, điển hình là các vụ bánh mì hàng loạt.  

GS.TS.BS. Nguyễn Gia Bình cũng cảnh báo về tình trạng ngộ độc độc tố Botulinum liên quan đến các món ăn muối chua, lên men. Trước đây, bà con gói thực phẩm bằng lá chuối thoáng khí thì không sao, nhưng khi chuyển sang gói bằng túi nilon hoặc đóng hộp kín (môi trường kỵ khí) thì vi khuẩn phát triển sinh độc tố.

Chuyên gia cho rằng cần phổ biến những kiến thức này cho người dân để ngăn ngừa từ sớm, thay vì phải đi mua các loại thuốc giải độc đắt tiền từ nước ngoài khi "sự đã rồi".

Trong bối cảnh hiện nay, GS.BS. Nguyễn Gia Bình đặt kỳ vọng vào các trung tâm như Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia trong nghiên cứu và áp dụng các biện pháp vi sinh để thay thế kháng sinh trong chăn nuôi và trồng trọt, giúp giảm thiểu sự lệ thuộc vào thuốc.

 

Nỗ lực chung trong cuộc chiến chống kháng kháng sinh

Hạn hán “tiếp sức” cho tình trạng kháng kháng sinh

Hướng dẫn xử trí ngộ độc thực phẩm khi đi du lịch

Hơn 100 học sinh nghi ngộ độc thực phẩm ở TP.HCM: Phát hiện vi khuẩn Salmonella