Tầm quan trọng của miễn dịch cộng đồng

Các bệnh truyền nhiễm có thể được kiểm soát hoàn toàn nhờ duy trì tỷ lệ bao phủ vaccine

Vai trò của “lá chắn” miễn dịch cộng đồng

Miễn dịch cộng đồng là trạng thái xảy ra khi có đủ số lượng người trong một khu vực sở hữu khả năng miễn dịch đối với một bệnh truyền nhiễm, khiến mầm bệnh không thể lây lan dễ dàng.

Theo Bác sĩ Anna Wald từ Trường Y Đại học Washington (Mỹ), thuật ngữ "miễn dịch cộng đồng" giúp nhấn mạnh vai trò hợp lực bảo vệ lẫn nhau giữa các thành viên trong xã hội. Để đạt được trạng thái này, tỷ lệ bao phủ miễn dịch trong dân số thường duy trì xung quanh ngưỡng 95%.

Khi đạt được ngưỡng miễn dịch cộng đồng, hệ thống y tế thu được 2 tác động cốt lõi:

Chặn đứng chuỗi lây truyền

Ngay cả khi nguồn lây xuất hiện, sự bao bọc của những người đã có miễn dịch xung quanh sẽ ngăn chặn virus tiếp xúc với những cá nhân nhạy cảm khác.

Bảo vệ nhóm yếu thế

Trong xã hội luôn có những người không thể tiêm vaccine, hoặc không tạo được đáp ứng miễn dịch đầy đủ, bao gồm trẻ dưới 1 tuổi, bệnh nhân đang điều trị ung thư, người bị suy giảm miễn dịch, người ghép tạng hay người cao tuổi.

Sự bao phủ của những người đã tiêm chủng tạo thành "vòng đai" an toàn, bảo vệ các đối tượng này trước nguy cơ nhiễm bệnh.

Phân loại cơ chế bảo vệ trước các nhóm bệnh truyền nhiễm

Khả năng thiết lập miễn dịch cộng đồng phụ thuộc rất lớn vào đặc tính của từng loại tác nhân gây bệnh. Theo đó:

Các bệnh có miễn dịch cộng đồng bền vững

Đối với các bệnh truyền nhiễm lây từ người sang người mà cơ thể tạo được miễn dịch lâu dài sau khi mắc hoặc nhờ tiêm chủng (như sởi, quai bị, bại liệt, bạch hầu, Rubella, thủy đậu), miễn dịch cộng đồng có thể giúp kiểm soát hoàn toàn sự lây truyền.

Chẳng hạn, nhờ chương trình tiêm chủng hiệu quả, bệnh Rubella đã được loại bỏ tại Mỹ trong hơn 20 năm qua. Đáng chú ý, đậu mùa là bệnh truyền nhiễm duy nhất ở người được xóa sổ hoàn toàn trên phạm vi toàn cầu kể từ năm 1977.

Các bệnh hô hấp do virus thường xuyên biến đổi

Đối với các virus như cúm mùa, COVID-19 hay virus hợp bào hô hấp (RSV), miễn dịch cộng đồng hoàn toàn không thể đạt được do mầm bệnh liên tục biến đổi và con người có thể bị tái nhiễm.

Dù vậy, tiêm chủng các vaccine này giúp giảm nhẹ tỷ lệ nhập viện, nguy cơ biến chứng nặng và tử vong nếu không may mắc phải.

Thách thức đe dọa “lá chắn” miễn dịch cộng đồng

Mặc dù miễn dịch cộng đồng mang lại lợi ích to lớn, duy trì “lá chắn” này đối mặt với nhiều rào cản nghiêm trọng:

“Vùng lõm” tiêm chủng

Các mô hình nghiên cứu thường giả định người chưa tiêm chủng phân bố đều trong dân số, nhưng thực tế họ lại hay tập trung thành từng cụm cộng đồng. Khi tỷ lệ tiêm chủng tại một khu vực giảm xuống dưới ngưỡng cần thiết, nguy cơ bùng phát các ổ dịch cục bộ sẽ gia tăng mạnh mẽ.

Tâm lý e ngại vaccine 

Trào lưu “anti vaccine” trên mạng xã hội khiến nhiều người, đặc biệt là trẻ em không được tiếp cận các vaccine quan trọng. Nhóm người mang tâm lý e ngại vaccine thường so sánh một cách cứng nhắc số ca mắc giữa nhóm đã tiêm và chưa tiêm mà bỏ qua tỷ lệ tương quan dân số, dẫn đến kết luận sai lệch rằng vaccine không có hiệu quả.

Bài học hành động và kinh nghiệm cho Việt Nam

Dù bại liệt đã được đẩy lùi tại Việt Nam trong nhiều năm, song nguy cơ virus xâm nhập và tạo khoảng trống lây truyền vẫn luôn tồn tại. Mới đây, Bộ Y tế đã có văn bản yêu cầu tập trung nguồn lực phòng chống dịch tại các tỉnh, xã giáp biên giới Lào, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, các "vùng lõm" tiêm chủng và nơi có dân cư di biến động lớn.

Chính những khoảng trống miễn dịch nhỏ có thể trở thành mắt xích yếu làm bùng phát dịch bệnh truyền nhiễm. Tỷ lệ tiêm chủng của một địa phương đạt chỉ tiêu, vẫn có thể che lấp những khoảng trống miễn dịch ở cấp thấp hơn.

Do đó, việc đặt mục tiêu đạt từ 95% trở lên ở quy mô từng cấp xã đối với các vaccine thiết yếu (như vaccine phòng bại liệt bOPV, IPV cho trẻ dưới 1 tuổi) có ý nghĩa quyết định.

Việc sử dụng linh hoạt các vaccine đơn lẻ và vaccine phối hợp 5 trong 1 (Pentaxim), 6 trong 1 (Infanrix Hexa, Hexaxim) giúp đơn giản hóa lịch tiêm và đảm bảo trẻ được bảo vệ ngay từ sớm.

 

Dùng nấm hầu thủ có thực sự bổ não, tăng miễn dịch?

Muốn cải thiện miễn dịch, nên dùng vitamin C hay D?

Tỷ lệ tử vong do ung thư cổ tử cung ở phụ nữ trẻ giảm nhờ vaccine HPV

Bộ Y tế: Đưa vaccine HPV vào danh mục tiêm chủng bắt buộc từ 1/7