Sa sút trí tuệ: Liệu những ký ức có thực sự biến mất?

Sự tỉnh táo cuối đời có phải là sự phục hồi tạm thời của các chức năng nhận thức, hay chỉ là những dao động vốn có của bệnh sa sút trí tuệ?

Hiện tượng gây nhiều tranh luận

Sa sút trí tuệ tiến triển thường đi kèm sự suy giảm nghiêm trọng về trí nhớ, khả năng nhận biết và giao tiếp. Ở giai đoạn cuối, nhiều bệnh nhân không còn nhận ra người thân, ít phản ứng với môi trường xung quanh và có thể mất khả năng giao tiếp trong thời gian dài.

Vì vậy, những trường hợp người bệnh bất ngờ gọi đúng tên người thân, trò chuyện mạch lạc hoặc nhắc lại những ký ức tưởng như đã mất ngay trước khi qua đời luôn gây chú ý. Hiện tượng này thường được gọi là sự minh mẫn cuối đời, hay người Việt còn gọi là hiện tượng "hồi quang phản chiếu" (terminal lucidity).

Một số khảo sát cho thấy người chăm sóc từng chứng kiến hiện tượng tương tự ở bệnh nhân sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, tỷ lệ được ghi nhận thay đổi đáng kể tùy nghiên cứu. Trong một nghiên cứu về người chăm sóc gia đình công bố năm 2024 trên Tạp chí Bệnh Alzheimer và chứng mất trí nhớ (Alzheimer’s & Dementia), khoảng một nửa các trường hợp được mô tả có giao tiếp được xem là hoàn toàn có ý nghĩa. Đáng chú ý, chỉ khoảng 18% xảy ra trong tuần cuối cùng trước khi người bệnh qua đời, trong khi gần một nửa xảy ra từ ít nhất 6 tháng trước đó.

Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng: Liệu đây thực sự là sự phục hồi tạm thời của các chức năng nhận thức, hay chỉ là những dao động vốn có của bệnh sa sút trí tuệ?

Ký ức có thực sự biến mất?

Với bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ khác, tế bào thần kinh và các kết nối giữa chúng dần bị tổn thương. Khi bệnh tiến triển, khả năng ghi nhớ và nhận biết cũng suy giảm. Thế nhưng, một số bệnh nhân dường như vẫn có thể tiếp cận những ký ức cũ trong một khoảng thời gian ngắn.

Ví dụ, một người lâu ngày không nhận ra con mình có thể bất ngờ gọi đúng tên con, hoặc nhắc lại một bài thơ từng học từ thời trẻ. Nếu những ký ức này thực sự được khôi phục, câu hỏi đặt ra là chúng được lưu giữ ở đâu khi những cấu trúc thần kinh liên quan đã bị tổn thương?

Tuy nhiên, hiện chưa có nghiên cứu nào đủ mạnh để kết luận rằng hiện tượng này cho thấy ký ức được lưu trữ theo một cơ chế hoàn toàn khác với hiểu biết hiện nay.

Một số yếu tố chủ quan

Một trong những trở ngại lớn nhất khi nghiên cứu sự minh mẫn cuối đời là các báo cáo thường đến từ người thân hoặc người chăm sóc.

Đối với gia đình, việc chứng kiến người thân mất dần khả năng giao tiếp là trải nghiệm đau buồn. Vì vậy, một cái nhìn, nụ cười, cái gật đầu hay một cử động bất thường ngay trước khi qua đời có thể được diễn giải như dấu hiệu người bệnh đã nhận biết và giao tiếp trở lại.

Về mặt khoa học, việc phân biệt một hành vi có chủ đích với phản xạ hoặc co cơ không phải lúc nào cũng dễ dàng, đặc biệt khi người bệnh đã ở trạng thái rất yếu.

Điều gì có thể xảy ra trong não bộ?

Cho đến nay, chưa có nghiên cứu thần kinh học nào ghi lại đầy đủ hoạt động của não ngay trong một giai đoạn tỉnh táo cuối đời. Vì vậy, các cơ chế được đưa ra mới chỉ là giả thuyết.

Một khả năng được cho là có những thay đổi về tình trạng dịch trong cơ thể. Bệnh nhân giai đoạn cuối có thể bị phù não do nhiều nguyên nhân, làm ảnh hưởng đến lưu lượng máu và hoạt động của tế bào thần kinh. Khi người bệnh ngừng ăn uống, tình trạng mất nước có thể làm thay đổi lượng dịch trong cơ thể và về lý thuyết có thể tác động đến áp lực trong não. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng nào cho thấy cơ chế này thực sự tạo ra sự tỉnh táo, minh mẫn cuối đời.

Một giả thuyết khác cho rằng các mạng lưới thần kinh bị tổn thương có thể tạm thời thay đổi cách hoạt động trong những điều kiện sinh lý đặc biệt. Sự thay đổi này, nếu thực sự xảy ra, có thể giúp một số chức năng nhận thức được phục hồi trong thời gian ngắn.

Cần nghiên cứu thêm thay vì chỉ dựa vào giai thoại

Một bước tiến đáng chú ý là nghiên cứu của nhóm các nhà khoa học tại Đại học Wisconsin-Madison (Mỹ). Trong hơn 1.400 giờ ghi hình 20 bệnh nhân được chăm sóc tại cơ sở dưỡng lão, các nhà nghiên cứu xác định 9 giai đoạn có biểu hiện giao tiếp và tương tác xã hội tăng rõ rệt ở 3 bệnh nhân.

Một trường hợp đáng chú ý là người bệnh sau khoảng 2 tuần suy giảm đã có thể trò chuyện thành câu trong 2 ngày, gọi tên người thân và nói rằng mình sắp ra đi. Người này qua đời vài ngày sau đó.

Kết quả trên chưa đủ để khẳng định sự minh mẫn cuối đời là một hiện tượng sinh học đã được chứng minh. Tuy nhiên, việc ghi nhận hành vi trực tiếp bằng video giúp giảm bớt một phần hạn chế của các báo cáo hồi cứu.

Các nhà khoa học hiện tiếp tục tìm kiếm bằng chứng khách quan hơn như theo dõi hoạt động điện não bằng điện não đồ ở bệnh nhân sa sút trí tuệ giai đoạn cuối. Nếu có thể xác định những thay đổi sinh lý đặc trưng xảy ra đồng thời với các giai đoạn tỉnh táo, giới nghiên cứu sẽ có cơ sở tốt hơn để hiểu rõ hiện tượng này.

Ở thời điểm hiện tại, sự minh mẫn cuối đời vẫn là một câu hỏi chưa có lời giải. Không nên xem mọi câu chuyện về người bệnh "tỉnh lại" trước khi qua đời là bằng chứng khoa học, nhưng cũng chưa đủ cơ sở để hoàn toàn bác bỏ những ghi nhận này. Việc nghiên cứu hiện tượng một cách có hệ thống có thể giúp khoa học hiểu rõ hơn về trí nhớ, ý thức và khả năng phục hồi tạm thời của bộ não bị tổn thương.

 

3 yếu tố liên quan đến nguy cơ sa sút trí tuệ

Vì sao vợ chồng dễ cùng mắc sa sút trí tuệ?

WHO: Gần 50% nguy cơ sa sút trí tuệ có thể phòng ngừa từ lối sống

Tinh thần lạc quan có thể giúp giảm nguy cơ sa sút trí tuệ