Kỳ thị - rào cản trong “cuộc chiến” chống bệnh phong

Ngày Thế giới phòng, chống bệnh phong 25/1/2026 - Ảnh: madhuhandsurgery.com

Bệnh phong, còn gọi là bệnh Hansen, là bệnh truyền nhiễm mạn tính do vi khuẩn Mycobacterium leprae gây ra. Bệnh chủ yếu ảnh hưởng đến da, các dây thần kinh ngoại biên ở tứ chi, niêm mạc mũi và đường hô hấp trên, có thể gây viêm loét da, tổn thương thần kinh và yếu cơ. Hiện nay, bệnh phong đã có phác đồ điều trị chuẩn bằng kháng sinh, hỗ trợ kiểm soát và chữa khỏi hoàn toàn.

Số ca mắc giảm mạnh, nhưng bệnh phong chưa bị loại trừ

Từ năm 1981, WHO khuyến nghị áp dụng liệu pháp đa thuốc (multidrug therapy) trong điều trị bệnh phong. Phác đồ phối hợp nhiều thuốc kháng sinh này đã tạo ra bước ngoặt quan trọng trong kiểm soát bệnh.

Nhờ liệu pháp đa thuốc, số ca mắc bệnh phong trên toàn cầu giảm mạnh, từ hơn 5 triệu người vào giữa thập niên 1980 xuống còn 172.717 ca tại 133 quốc gia vào năm 2024. Tuy nhiên, các chỉ số dịch tễ cho thấy bệnh phong vẫn chưa bị loại trừ hoàn toàn.

Theo WHO, trong số các ca mắc mới được ghi nhận năm 2024, có 5,4% là trẻ em dưới 15 tuổi, phản ánh sự lây truyền vi khuẩn vẫn đang diễn ra trong cộng đồng. Đáng chú ý, 5,3% số ca mới đã xuất hiện khuyết tật độ 2 ngay tại thời điểm chẩn đoán.

Khuyết tật độ 2 là những tổn thương có thể quan sát rõ bằng mắt thường, như bàn tay co quắp, bàn chân biến dạng hoặc tổn thương mắt gây suy giảm thị lực. Đây là hậu quả của việc bệnh tiến triển kéo dài mà không được điều trị.

Kỳ thị xã hội - rào cản lớn nhất

Theo WHO, rào cản lớn nhất hiện nay trong nỗ lực xóa bỏ bệnh phong không nằm ở thuốc men hay phác đồ điều trị, mà ở kỳ thị xã hội. Nhiều người khi xuất hiện các dấu hiệu ban đầu đã không đi khám vì lo sợ bị xa lánh, phân biệt đối xử hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống gia đình và công việc.

Việc che giấu bệnh khiến người mắc chỉ tiếp cận y tế khi bệnh đã gây tổn thương nặng nề. Ngay sau khi được điều trị khỏi, không ít người từng mắc bệnh phong vẫn gặp khó khăn trong học tập, việc làm và hòa nhập cộng đồng. Những hệ lụy này không phản ánh trong số liệu ca bệnh, nhưng tác động trực tiếp đến chất lượng sống của người bệnh.

Nguồn gốc của kỳ thị bắt nguồn từ lịch sử. Trước đây, khi y học chưa có phương pháp điều trị hiệu quả, bệnh phong thường bị gắn với sự sợ hãi và cách ly. Những quan niệm hình thành trong giai đoạn đó đã để lại dấu ấn lâu dài trong nhận thức xã hội, kéo dài đến hiện nay.

Kỳ thị xã hội cũng được WHO lựa chọn làm trọng tâm của Ngày Thế giới phòng, chống bệnh phong năm 2026, diễn ra vào ngày 25/1, với chủ đề “Leprosy is curable, the real challenge is stigma” (tạm dịch: Bệnh phong chữa được, thách thức thật sự là kỳ thị xã hội).

Theo WHO, khi định kiến vẫn tồn tại, hiệu quả của các chương trình phòng, chống bệnh phong sẽ bị ảnh hưởng, thể hiện qua tỷ lệ khuyết tật còn cao trong các ca bệnh mới.

Ngược lại, một môi trường xã hội không kỳ thị sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát hiện sớm và kiểm soát bệnh phong một cách bền vững. Trong bối cảnh bệnh phong đã có thể chữa khỏi hoàn toàn, việc thay đổi cách nhìn nhận đối với người mắc bệnh được xem là yếu tố then chốt để các thành tựu y học phát huy đầy đủ giá trị và tiến tới xóa bỏ căn bệnh này trên thực tế.

 

Tại Việt Nam, số ca mắc bệnh phong đã giảm mạnh trong hơn một thập kỷ qua, từ 748 ca năm 2011 xuống còn 45 ca vào năm 2024. Năm 1995, Việt Nam được công nhận loại trừ bệnh phong ở cấp quốc gia, khi bệnh không còn là mối đe dọa lớn đối với sức khỏe cộng đồng.

Hiện nay, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 không còn lây truyền, không còn tàn tật và không còn kỳ thị, phân biệt đối xử với người mắc bệnh phong.

Các giải pháp trọng tâm gồm xây dựng lộ trình quốc gia; tăng cường phòng ngừa gắn với phát hiện sớm ca bệnh; quản lý điều trị và biến chứng; đồng thời đẩy mạnh truyền thông nhằm xóa bỏ kỳ thị trong cộng đồng.

 

Bệnh phong - Mối hiểm họa tiềm ẩn cần được chú ý

Google Doodle vinh danh nữ bác sỹ xóa bỏ bệnh phong ở Pakistan

Chuyên gia WHO giải đáp: Vì sao cần hiến máu thường xuyên?

Chuyên gia WHO chỉ cách phòng ngừa bệnh sán dây lợn