Bệnh không lây nhiễm gia tăng và trẻ hóa: Làm sao để phòng ngừa?

PGS.TS. Phạm Thanh Bình - Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn nâng cao sức khỏe Việt Nam phát biểu khai mạc Hội thảo - Ảnh: VAHCP

Mới đây, Hiệp hội Tư vấn nâng cao sức khỏe Việt Nam và Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) tổ chức Hội thảo “Nâng cao nhận thức về chăm sóc sức khỏe toàn diện” với sự tham dự của các nhà quản lý, các chuyên gia hàng đầu và đại diện một số doanh nghiệp cùng trao đổi thực trạng, giải pháp cụ thể hóa tinh thần Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị về công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới.

Phát biểu tại Hội thảo, PGS.TS Phạm Thanh Bình - Chủ tịch Hiệp hội Tư vấn nâng cao sức khỏe Việt Nam nêu rõ, Việt Nam đang đối mặt với gánh nặng kép về bệnh tật, bệnh truyền nhiễm vẫn tiềm ẩn nguy cơ trong khi đó, bệnh không lây nhiễm, các rối loạn liên quan đến lối sống, môi trường, dinh dưỡng, stress và già hóa dân số ngày càng gia tăng. Hội thảo hy vọng sẽ hình thành thêm nhiều sáng kiến, khuyến nghị và mô hình hiệu quả, góp phần hiện thực hóa mục tiêu "mỗi người dân là một chủ thể chăm sóc sức khỏe của chính mình".

Ngày càng nhiều người mắc bệnh không lây nhiễm

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa, bệnh không lây nhiễm là các bệnh không lây, còn được gọi là bệnh mạn tính, không lây từ người sang người. Bệnh tiến triển trong thời gian dài và chậm.

Bốn loại bệnh không lây nhiễm chính và đáng chú ý nhất là: Bệnh tim mạch (như tăng huyết áp, nhồi máu cơ tim và đột quỵ); Ung thư; Đái tháo đường (tiểu đường); Và bệnh hô hấp mạn tính (như bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen phế quản).

Trong báo cáo chuyên đề: "Thói quen sống liên quan đến bệnh không lây nhiễm - một số biện pháp phòng ngừa" tại Hội thảo, Ths. Phạm Hùng, Trưởng phòng Kiểm soát bệnh Không lây nhiễm và Dinh dưỡng, Cục phòng bệnh (Bộ Y tế), ước tính năm 2021 tỷ lệ tử vong do bệnh không lây nhiễm chiếm tới 78% tổng số ca tử vong. Trong đó, tử vong do nhóm bệnh này trước 70 tuổi chiếm 45%.

Kết quả Điều tra STEPS tại Việt Nam năm 2021 cho thấy, gánh nặng bệnh không lây nhiễm lớn: 26,2% người trưởng thành bị tăng huyết áp (17 triệu người), 7.06% mắc đái tháo đường (4,6 triệu người), và 7-10 triệu người mắc bệnh hô hấp mạn tính. Năm 2022 ước tính có khoảng 180.000 ca ung thư mới.

“Thủ phạm” khiến bệnh không lây nhiễm gia tăng

Trên thực tế, các bệnh không lây nhiễm thường không xác định được một nguyên nhân cụ thể mà hình thành do sự tác động tổng hợp của nhiều nhóm yếu tố khác nhau, bao gồm:

Nhóm yếu tố nguy cơ về hành vi: Hút thuốc lá, sử dụng rượu bia, chế độ dinh dưỡng không hợp lý, thiếu hoạt động thể lực và ô nhiễm không khí.

Nhóm yếu tố sinh lý/chuyển hóa (yếu tố nguy cơ trung gian hoặc tình trạng tiền bệnh): Tăng huyết áp, thừa cân béo phì, tăng đường huyết và rối loạn mỡ máu.

Nhóm yếu tố môi trường kinh tế - xã hội ảnh hưởng đến sức khỏe như nghèo đói, thiếu kiến thức, già hóa dân số, đô thị hóa và toàn cầu hóa. Đây là những nguyên nhân sâu xa, mang tính gốc rễ, liên quan đến sự gia tăng các yếu tố nguy cơ.

Ngoài ra, bệnh không lây nhiễm còn chịu tác động của các yếu tố nhiễm trùng (như viêm gan B, HPV) và các yếu tố không thể thay đổi được như tuổi tác, giới tính, yếu tố di truyền và chủng tộc.

Giải pháp nào giúp ngừa bệnh không lây nhiễm?

Các yếu tố nguy cơ của bệnh không lây nhiễm có rất nhiều, trong đó có những yếu tố không thay đổi được. Nhưng có 4 yếu tố hành vi như hút thuốc lá, thiếu vận động thể lực, lạm dụng rượu bia và chế độ ăn không hợp lý, là các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được. Vì vậy, để phòng ngừa các bệnh không lây nhiễm, chúng ta cần thực hiện tốt việc giảm thiểu các yếu tố nguy cơ trên, gồm:

- Bỏ thuốc lá.

- Hạn chế rượu bia.

- Xây dựng chế độ ăn uống hợp lý: Hạn chế muối, hạn chế đồ ăn chế biến sẵn, đồ xào rán; Đồ uống ngọt, có ga; Tăng cường rau xanh, hoa quả tươi… Một chế độ ăn uống lành mạnh sẽ giúp bảo vệ sức khỏe, hạn chế mắc các bệnh lý.

- Tăng cường vận động: Tổ chức Y tế thế giới khuyến nghị, người từ 18 tuổi trở lên nên hoạt động thể lực cường độ vừa từ 150-300 phút/tuần hoặc cường độ mạnh từ 75-150 phút/tuần hoặc kết hợp giữa cường độ vừa và mạnh. Ít nhất 2 ngày/tuần thực hiện bài tập tăng cường cơ bắp cho các nhóm cơ chính. Theo Ths. Phạm Hùng, vận động bằng đi bộ, đi xe đạp, rèn luyện thể dục thường xuyên là các loại hình đơn giản, thuận tiện, dễ áp dụng và có thể phù hợp với nhiều đối tượng trong cộng đồng, được khuyến cáo áp dụng ở hầu hết các quốc gia.

Chuyển từ chữa bệnh sang phòng bệnh

Năm 2025, ngành y tế Việt Nam đón nhận một “luồng gió mới” mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng, đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ khi Nghị quyết số 72 của Bộ Chính trị được hiện thực hóa bằng Luật Phòng bệnh do Quốc hội thông qua vào đầu tháng 12/2025.

Nghị quyết 72 là dấu mốc mang tính lịch sử của y tế nước ta, khẳng định rõ ràng sự chuyển dịch từ mô hình lấy chữa bệnh làm trung tâm sang mô hình lấy phòng bệnh làm nền tảng, với phương châm phòng bệnh từ sớm, từ xa và toàn diện, vì sức khỏe của mỗi người dân và cả cộng đồng.

Tinh thần này tiếp tục được cụ thể hóa trong Luật Phòng bệnh, với phạm vi phòng bệnh được mở rộng, không chỉ tập trung vào các bệnh truyền nhiễm mà còn bao phủ các bệnh không lây nhiễm, sức khỏe tâm thần cộng đồng, dinh dưỡng và các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe.

Một điểm nhấn quan trọng của Nghị quyết 72 là từ năm 2026, mỗi người dân sẽ được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm, đồng thời được quản lý thông tin sức khỏe thông qua sổ sức khỏe điện tử. Đây là giải pháp thiết thực giúp theo dõi sát sao tình trạng sức khỏe, phát hiện sớm nguy cơ bệnh tật và can thiệp kịp thời, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.

 

WHO cảnh báo "làn sóng" bệnh không lây nhiễm ở Tây Thái Bình Dương

Nâng cao nhận thức phòng ngừa bệnh không lây nhiễm ở thanh thiếu niên

Bộ Y tế yêu cầu đẩy mạnh dự phòng, quản lý điều trị bệnh không lây nhiễm

Bệnh không lây nhiễm là nguyên nhân gây ra gánh nặng bệnh tật lớn nhất