Học cách nhận diện những “điểm mù” của chính mình

"Điểm mù" là những nét tính cách của chính bản thân mà chúng ta không nhận ra

Trong tâm lý học, điểm mù có thể hiểu là những đặc điểm hoặc hành vi mà người khác nhận thấy ở chúng ta, nhưng bản thân lại chưa tự ý thức được. Khái niệm này được thể hiện rõ trong mô hình "cửa sổ Johari", do 2 nhà tâm lý học Joseph Luft và Harrington Ingham (Mỹ) xây dựng năm 1955. Mô hình chia nhận thức về bản thân thành 4 phần: Những điều cả mình và người khác đều biết; Những điều chỉ mình biết; Những điều cả hai bên chưa biết và “điểm mù” - những điều người khác nhận thấy nhưng bản thân chưa nhận ra.

Ai cũng có điểm mù bởi chúng ta thường nhìn hành động của mình từ góc độ ý định, cảm xúc và trải nghiệm bên trong. Trong khi đó, người khác chủ yếu quan sát những gì được thể hiện ra bên ngoài. 2 góc nhìn này vì thế không phải lúc nào cũng giống nhau.

Bắt đầu bằng tâm thế muốn học hỏi

Nhận ra một “điểm mù” không phải lúc nào cũng dễ chịu. Một lời nhận xét bất ngờ có thể khiến chúng ta phòng thủ, xấu hổ hoặc muốn lập tức phủ nhận. Tuy nhiên, thay vì phản ứng ngay, có thể thử tạm dừng và tự hỏi: “Có điều gì đáng để mình suy nghĩ không”?

Việc chấp nhận những phản hồi khó nghe cần có thời gian. Không nhất thiết phải đồng ý ngay với nhận xét của người khác, nhưng việc cho phép bản thân suy nghĩ về nó có thể giúp bạn nhìn ra được những khía cạnh trước đây chưa từng chú ý.

Ngược lại, đôi khi “điểm mù” lại là một điều tích cực. Một người thường đánh giá thấp bản thân có thể không nhận ra mình được đồng nghiệp tin tưởng, được bạn bè đánh giá là tử tế hoặc có khả năng hỗ trợ người khác. Vì vậy, khám phá ra “điểm mù” không chỉ nhằm tìm ra khuyết điểm, mà còn giúp nhận diện những thế mạnh mà bản thân chưa đánh giá đúng.

Lựa chọn người đưa ra phản hồi

Không phải mọi nhận xét đều đáng tin cậy như nhau. Khi muốn hiểu bản thân rõ hơn, nên ưu tiên những người thân thiết, hiểu mình và thực sự quan tâm đến lợi ích của mình. Một người bạn lâu năm, người thân, đồng nghiệp đáng tin cậy hoặc người cố vấn có thể cung cấp góc nhìn hữu ích. Ngược lại, những lời xúc phạm được nói ra trong lúc tranh cãi hoặc nhận xét xuất phát từ ác ý không nhất thiết phản ánh chính xác con người chúng ta.

Có thể bắt đầu bằng những câu hỏi đơn giản như: “Bạn nghĩ tôi có đặc điểm nào mà chính tôi chưa nhận ra”, hoặc “nếu có một điều tôi có thể cải thiện trong cách ứng xử, bạn nghĩ đó là gì”?

Điều quan trọng là giữ thái độ cởi mở và tò mò, thay vì phòng thủ. Nếu câu trả lời khiến bản thân khó chịu, có thể cảm ơn người chia sẻ và dành thời gian suy nghĩ trước khi tiếp tục hỏi thêm.

Nhìn lại những đặc điểm mình thường gắn cho bản thân

Mỗi người thường có một số “nhãn” để mô tả chính mình như hướng ngoại, độc lập, chăm chỉ, lạc quan, quyết đoán hay nhạy cảm.. Những đặc điểm này giúp tạo nên bản sắc cá nhân, nhưng đôi khi cũng khiến chúng ta chỉ chú ý đến những thông tin phù hợp với cách mình đã nghĩ về bản thân.

Ví dụ, một người tự nhận mình là lạc quan có thể xem việc luôn tin tưởng người khác là ưu điểm. Nhưng trong mắt người thân, điều này đôi khi lại trở thành sự cả tin. Một người coi mình là thẳng thắn có thể không nhận ra cách nói của mình đôi lúc khiến người khác tổn thương.

Do đó, có thể chọn 2 hoặc 3 đặc điểm mà bản thân cho là nổi bật nhất, sau đó tự hỏi: Đặc điểm này giúp ích gì cho mình? Khi nào chúng gây khó khăn? Người thân có nhìn nhận chúng giống mình không?

Chú ý đến cách mình ứng xử trong các mối quan hệ

Các mối quan hệ cũng là “tấm gương” quan trọng để nhận diện "điểm mù". Một người có thể nghĩ mình rất quan tâm đến người khác, nhưng đối phương lại cảm thấy bị kiểm soát. Người khác có thể tự nhận là độc lập, trong khi những người xung quanh lại thấy họ khó tiếp nhận sự giúp đỡ.

Có thể nhìn lại những tình huống từng xảy ra và tự hỏi: Khi bị người khác giận, mình thường phản ứng thế nào? Khi bản thân tức giận, mình cư xử ra sao? Những cảm xúc nào thường lặp lại trong các mối quan hệ? Có hành vi nào mình từng hối tiếc?

Nếu có người đáng tin cậy, có thể hỏi họ: “Điều gì dễ dàng nhất khi ở trong mối quan hệ với tôi” và “điều gì khó khăn nhất”? Những câu trả lời này đôi khi mở ra góc nhìn mà bản thân chưa từng nghĩ đến.

Đừng bỏ qua những phản ứng cảm xúc quá mạnh

Những lần phản ứng mạnh hơn mức cần thiết cũng có thể là manh mối về "điểm mù". Ví dụ, một người bị đồng nghiệp ngắt lời trong cuộc họp rồi im lặng hoàn toàn có thể đang nhạy cảm với cảm giác bị xem thường. Việc quá lo lắng khi người khác chưa trả lời tin nhắn có thể liên quan đến nỗi sợ bị phớt lờ.

Khi xảy ra phản ứng tương tự, thay vì chỉ tập trung vào sự việc bên ngoài, có thể tự hỏi: Mình đang cảm thấy gì? Điều gì khiến tình huống này đặc biệt khó chịu? Mình sợ điều gì sẽ xảy ra? Mình thực sự mong muốn điều gì? Những câu hỏi này có thể giúp nhận diện nhu cầu hoặc nỗi lo nằm phía sau một phản ứng tưởng như đơn thuần.

Không phải phản hồi nào cũng cần được chấp nhận

Nhận diện "điểm mù" không có nghĩa là tin mọi lời nhận xét về mình. Một phản hồi có giá trị cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể. Nếu cùng một nhận xét xuất hiện nhiều lần từ những người đáng tin cậy, đó có thể là điều đáng suy ngẫm. Tuy nhiên, vẫn nên phân biệt giữa ý định và tác động. Một người có thể không cố ý làm tổn thương người khác, nhưng hành vi của họ vẫn tạo ra tác động không mong muốn.

Mục tiêu của việc khám phá "điểm mù" không phải biến bản thân thành người mà tất cả mọi người đều hài lòng. Quan trọng hơn là hiểu rõ cách mình được nhìn nhận, đối chiếu với ý định của bản thân và quyết định có cần thay đổi điều gì hay không.

Trong trường hợp việc nhìn lại bản thân khơi gợi những cảm xúc khó kiểm soát hoặc ảnh hưởng đến các mối quan hệ, trao đổi với chuyên gia tâm lý có thể là một lựa chọn phù hợp. Đôi khi, một góc nhìn khách quan từ người có chuyên môn giúp mỗi người tiếp nhận những phản hồi khó khăn theo cách an toàn và mang tính xây dựng hơn.

 

Thành công nơi công sở với tính cách hướng nội

Tính cách có liên quan tới tuổi thọ?

Tính cách ảnh hưởng đến chế độ ăn uống và hệ vi sinh đường ruột như thế nào?

Giúp trẻ khám phá thiên nhiên theo tính cách riêng