Mùa Hè năm nay dường như đến sớm hơn ở Đà Nẵng, quê tôi, dù gió biển vẫn thổi vào đất liền như ân huệ của thiên nhiên dành cho bán đảo - nơi được cho là “đáng sống” ở Việt Nam. Nhưng rồi, tôi phải đón một tin buồn: chị đầu của tôi - 83 tuổi, ra đi vì suy thận. Chị phải nằm trong bệnh viện hết mùa Đông và bây giờ sang Xuân rồi. Khi vợ chồng tôi thăm chị lần cuối, chị gần như hôn mê, bên cạnh là cậu con trai út, đứa con có thể nói là “hư” nhất của chị. Chồng mất trên 30 năm, và chị một mình nuôi lớn tất cả 5 đứa con và tất cả chúng đều đã có gia đình và con cháu đầy đàn. Thậm chí khi ra đi nụ cười mãn nguyện chị dành cho 4 đứa “chắt” nội, ngoại…

Tôi muốn quay lại với câu chuyện của thằng con út, đứa con hư nhất của chị, vì nó ít học nhất, và mặc dù là một thợ sửa xe rất hiền lành, nó vẫn “nổi tiếng” quậy phá khi say xỉn. Chứng nghiện rượu này còn hơn một bản án tử hình với nó, khi vợ nó bỏ hai đứa con thơ dại, ra đi. Chị tôi phải giúp nó nuôi hai đứa cháu nội với sự giúp đỡ khiêm tốn của những người con khác… Trong gia đình, ai cũng xem nó là một gánh nặng. Tuy vậy, ai là người chăm sóc chị tôi tận tụy nhất, hy sinh nhất? - Chính là đứa con hư này.

Anh trai đầu của nó - một giáo viên trung học, người con uy tín nhất của chị tôi, đã nói với tôi: “Thằng N. đã chăm mẹ suốt, may mà có nó… chứ bọn con ai cũng bận công ăn việc làm, đứa thì ở quá xa…”. Không ai, trong những người già, mong muốn có những đứa con hư nhưng hiếu thảo, tất nhiên, nhưng cuộc sống đôi khi tiết lộ cho chúng ta “những bài học về sự bù trừ”.

Khi báo tin buồn về sự ra đi của chị tôi, nhiều người bạn lại “thích” câu chuyện hiếu thảo của đứa con hư của chị, nhưng ai cũng nói với tôi: “Không ai mong đứa con hư, nhưng chắc cũng không ai mong đứa con bất hiếu”.

Hiếu thảo và phụng sự cha mẹ già không những là văn hóa Việt Nam mà còn là nền tảng của đạo đức Việt. Xét về nhiều mặt, gia đình chị có nhiều “khiếm khuyết”, như “khuyết” về gia sản chẳng hạn, nhưng khi chị ngã bệnh ở tuổi 83, thì chính đứa con út hư lại là điểm bù trừ.

Cũng vào thời điểm này, tôi đã cố gắng tìm ra địa chỉ của một cụ 93 tuổi mà từ hồi còn là học sinh trung học tôi gọi bằng “chú” và cho đến bây giờ, sau hàng thập kỷ biến động, gặp lại ông, tôi cũng gọi bằng “chú”. Câu chuyện của ông là một câu chuyện thành công của một gia đình “gốc Việt ở Mỹ” mà có lẽ nhiều người mơ ước. Nay ông về sống hẳn ở quê nhà - nơi hơn 30 năm trước, ông đã mang cả gia đình đông đúc của ông ra đi… Biệt thự gần biển Mỹ Khê, Đà Nẵng của ông khá đẹp và quá lớn khi ông chỉ sống một mình. Nhưng, không, các con cháu, chắt luân phiên về thăm và thay phiên chăm sóc ông… mặc dù ông còn rất khỏe. Một người quen nói với tôi, đại ý: Nếu ông cứ sống ở Mỹ thì, mặc dù hiếu thảo, các con cháu ông có thể gửi ông vào Viện dưỡng lão. “Có thể” thôi, nhưng cũng có thể làm ông lo lắng. Và như vậy tốt nhất nên về Việt Nam. Đất, nhà của ông đều có sẵn: ông vốn là người lo xa. Hồi nhỏ, khi còn học trung học, tôi có thời gian “trọ” ở nhà ông và biết rõ sự chu đáo, tận tụy và lo xa của ông. Ông nói với tôi, ông chỉ muốn tự chăm sóc mình, hoặc thuê người chăm sóc từ nguồn lực tài chính của ông, chứ ông không muốn phiền hà đến con cháu. Tôi trẻ hơn ông 20 tuổi và cùng suy nghĩ như ông.

Mặc dù, việc chăm sóc cha mẹ, ông bà già yếu đối với người Việt chúng ta, thường dựa trên hiếu thảo-vừa là nghĩa vụ đạo đức, vừa là tình yêu thương. Như vậy, sự chăm sóc trực tiếp mới có ý nghĩa. Nếu bạn đưa cha mẹ vào viện dưỡng lão hay thuê người chăm sóc, dù đôi khi theo ý nguyện của cha mẹ, cũng bị xã hội cho là “bất hiếu”.

Ngay cả những nhân vật lừng danh trong lịch sử, như nhà bác học Albert Einstein hay vua hề Charlie Chaplin cũng không để mẹ già bệnh nặng trong viện đưỡng lão.

Albert Einstein đã chăm sóc người mẹ già của mình - bà Pauline Einstein, trong những năm bà lâm bệnh nặng. Bà Pauline mắc bệnh ung thư. Cuối năm 1919, Einstein đưa mẹ đang hấp hối của mình ra khỏi một viện điều dưỡng ở Luzern, Thụy Sĩ, và đưa bà về nhà ở Berlin để sống cùng ông và người vợ thứ hai Elsa. Ban đầu, bà Pauline không chấp thuận người vợ đầu tiên của Einstein - Mileva, và sống với chị gái ở Hechingen từ năm 1903, trước khi chuyển đến Zurich vào năm 1914. Sau cái chết của cha, khiến gia đình lâm vào cảnh nợ nần chồng chất, Einstein đã gánh vác trách nhiệm chu cấp cho gia đình, mặc dù dù lúc đó ông đang thất nghiệp.

Vua hề Charles Chaplin, một bạn thân của nhà bác học, cũng là một tấm gương hiếu thảo khi hết lòng chăm sóc mẹ già - bà Hannah Chaplin, trong suốt thời gian bà già yếu. Sau khi thành công ở Mỹ, Chaplin đã đảm nhận trách nhiệm chăm sóc mẹ mình, người mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần nghiêm trọng và chứng mất trí nhớ. Năm 1921, ông đưa bà từ Anh sang Hoa Kỳ và mua cho bà một ngôi nhà ven biển ở Santa Monica, California. Ông đã thuê những người chăm sóc được đào tạo bài bản để chăm sóc bà tại nhà trong bảy năm cho đến khi bà qua đời vào năm 1928 (Wikipedia).

Theo văn hóa Việt chúng ta, gia đình có phúc là có nhiều con cháu và nhiều tiền của. Cụ Trần Tế Xương từng viết “Lẳng lặng mà nghe nó chúc giàu…” và “lẳng lặng mà nghe nó chúc con…”. Tuy vậy, không hẳn gia đình nào có cả hai thứ này đều chăm sóc tốt cho cha mẹ già yếu, bệnh tật - những người tạo ra sự giàu có đó, được chăm sóc chu đáo. Người đang viết bài này, đang bước vào tuổi U80, nhưng không nghĩ mình… yếu đau cần chăm sóc. Chính vì vậy, tôi muốn nói rằng: hỡi những cụ già tốt nhất hãy lo cho mình khi còn khỏe. Mình hãy tự tạo cho mình một “hệ sinh thái” chăm sóc khi mình thật sự già yếu. Tất nhiên, sự lo đó phải sau tuổi về hưu, được phép nghỉ ngơi và đã có một “hệ” tài chính cá nhân ổn định.

Tôi thấy hiện nay, Chính phủ có một chính sách có thể giúp người cao tuổi thiết lập hệ thống tự chăm sóc mình thông qua chương trình “bình dân học vụ số”. Nói dễ hiểu khi bạn già khá thông thạo công nghệ, bạn có thể “tập thể dục” cho các cơ quan như mắt, tai, ngón tay… thường xuyên hơn và giúp giảm lão hóa. Bạn sẽ tự tin hơn, và chính sự tự tin này sẽ là “liều thuốc” cải thiện những căn bệnh nền một cách bất ngờ mà các bác sĩ của bạn không hề “kê đơn”. Hãy tưởng tượng ở tuổi 70 hay hơn mà bạn tự mình có thể gọi xe công nghệ, tự mình có thể mở VNeID (căn cước công dân số), tự mình có thể nhờ AI chỉ cho bệnh viện nào tốt nhất, thậm chí Viện dưỡng lão tốt nhất cho bạn… thì bạn sẽ không “làm phiền” đến con cháu, không cần “kích hoạt” đến các hệ truyền thống… khác.

Tuy nhiên, nếu bạn già “thật sự”, yếu đau thật sự thì sao? Đây là câu chuyện khác: các hệ thống tinh thần như lòng hiếu thảo, tình yêu thương gia đình, kính lão đắc thọ… sẽ âm thầm kích hoạt.

Đó, đúng là một “Mùa cay đắng ngọt ngào” như Jane Gross, một nhà báo kỳ cựu của tờ New York Times, đã gọi hành trình chín năm chăm sóc cha mẹ già của mình. Bà không hề né tránh những tổn thất về mặt cảm xúc, tài chính và thể chất khi chăm sóc người già. Nó gọi tên nỗi oán giận không thể gọi tên, nỗi đau buồn và sự kiệt sức. Nó không làm cho hành trình chăm sóc cha mẹ già của bà trở nên dễ dàng hơn, nhưng nó khiến bà cảm thấy bớt cô đơn hơn. Tôi đọc hết cuốn sách này và tự rút những bài học dưới đây cho chính mình.

Tại Việt Nam chúng ta, hệ thống chăm sóc người cao tuổi vẫn rời rạc, hướng đến lợi nhuận, thiếu thiết bị và nhân sự chuyên nghiệp. Chăm sóc tại nhà và khi nguy cấp mới đưa đến bệnh viện (như trường hợp chị tôi trên đây) theo tôi là “dễ chọn lựa” nhất.

Hãy nói về tiền bạc, sở thích về nhà ở và nguyện vọng cuối đời ngay bây giờ. “Lời tạm biệt dài” của bệnh mạn tính là một cuộc chạy marathon, và bạn già và con cháu bạn, không thể lên kế hoạch tài chính trong phòng cấp cứu. Chúng ta hãy lo vấn đề tiền bạc như chi phí chữa bệnh, tiêu dùng và của cải dành cho con cháu, tất cả, trước khi bệnh già khiến chúng ta lú lẫn.

Những chuyên gia này đáng giá như vàng. Họ là người hướng dẫn và đồng hành của bạn trong hệ thống. Hãy thuê một người sớm nếu có thể. Nếu được, nên dọn nhà ở gần bệnh viện, điều đó không những tạo sự yên tâm cho cả gia đình, mà bệnh già cũng bớt ám ảnh hơn.

Những mâu thuẫn gia đình và các anh chị em ở cách xa nhau (có người ở nước ngoài…) sẽ bùng phát dưới áp lực của việc chăm sóc người già. Hãy chấp nhận gánh nặng không đồng đều, như việc các con lớn của chị tôi giao việc chăm sóc mẹ già cho đứa em út bị ruồng bỏ.

Cha mẹ mà bạn chăm sóc đang dần ra đi, ngay cả khi nhu cầu thể chất của họ chiếm hết thời gian của bạn. Hãy lo cho sức khỏe của mình trong khi lo chăm sóc cha mẹ già trên giường bệnh. Cả hai đều là sự thật. Đứa cháu “hư” mà tôi nói ở trên đã mất 5kg khi chăm sóc mẹ, cuối cùng mẹ (chị tôi) ra đi, còn nó ở lại, gần như kiệt sức. Đây là trường hợp nên tránh. Chúng ta không nên để bất cứ ai trong gia đình phải đổ bệnh vì chăm sóc cha mẹ, ông bà. “Chăm sóc người chăm sóc” là điều không thể thiếu. Bạn không thể rót nước từ một chiếc cốc rỗng. Sức khỏe, hôn nhân, sự nghiệp và tinh thần của bạn sẽ bị tổn thương nếu bạn không kiên quyết yêu cầu những khoảng nghỉ thường xuyên và sự hỗ trợ từ bên ngoài. Điều này không phải là ích kỷ; đó là cách duy nhất để tồn tại và cung cấp sự chăm sóc hiệu quả.

Sự tức giận với hoàn cảnh, với anh chị em của bạn, hoặc thậm chí với cha mẹ bạn là một phản ứng tự nhiên đối với gánh nặng không thể chịu đựng được. Đó là tín hiệu cho thấy bạn cần nhiều sự giúp đỡ hơn, nhiều thời gian nghỉ ngơi hơn và ranh giới rõ ràng hơn - chứ không phải là bằng chứng cho thấy bạn là người xấu. Bạn không cần phải cảm thấy “mặc cảm tội lỗi” nào.

Khi viết đến đây, tôi chợt muốn nghe lại bài hát nổi tiếng thập niên 70 của thế kỷ trước: “Khi tôi 64” của The Beatles. Với âm nhạc này, tất cả người già yếu trên thế gian đều được chăm sóc, vì không có sự chăm sóc nào tốt hơn sự chăm sóc tinh thần: Điều thú vị là thế hệ lớn tuổi lại cảm thấy thích thú với bài hát rất đáng yêu của Beatles về chuyện già đi.

"Khi tôi già đi, tóc tôi rụng dần"… (I get older, losing my hair….)

Những đứa cháu ngồi trên đùi. (Grandchildren on your knees.)

Khi viết bài hát này, Paul Carney mới 16 tuổi và đương nhiên, tưởng tượng của ông về tuổi già quá đẹp! Những miêu tả về kỹ năng ở tuổi già, chẳng hạn như "sửa cầu chì", "đan áo len" và "làm vườn, nhổ cỏ dại", nghe có vẻ như một cuộc sống khá viên mãn.

"Ai có thể đòi hỏi hơn nữa? (Who could ask for more?)”

“Tôi từng gặp một bà cụ chơi piano ở các viện dưỡng lão,” Paul kể trong cuốn sách “Lời bài hát” năm 2021 của mình. “Bà ấy nói với tôi, Ông McCartney, tôi hy vọng ông không phiền, nhưng tôi đã phải cập nhật bài hát “Khi tôi 64” thành “Khi tôi 84”. Đôi khi là “Khi tôi 94”.”

64. 74, 84 hay 94…cuối cùng chỉ là con số. Chị tôi dường như trẻ lại khi được thấy đứa con hư chăm sóc mình. Còn người chú Việt kiều hồi hương 93 tuổi kia cũng thấy lại tuổi trẻ của mình khi hồi hương và được tự mình chăm sóc mình mà không cần đến những đứa con xa…