Tôi thích văn học. Văn học luôn nói lên cái tiêu biểu nhất trong đời sống. Người già bị bỏ rơi về vật chất hay tinh thần đều sống động trong văn học.

Đoạn trích này tôi trích từ bản dịch tiếng Anh cuốn tiểu thuyết gây tiếng vang tại Trung Quốc gần đây và được đạo diễn Trương Nghệ Mưu làm thành phim. Tiểu thuyết “Sống” (To live) của Dư Hoa (Yu Hua). Dường như phần chủ yếu của “Sống” là sự “bỏ rơi” người già, thậm chí là cha mẹ, ông bà tại miền nông thôn Trung Quốc, quốc gia được cho là tốc độ già hóa dân số thuộc loại nhanh nhất thế giới hiện nay. Tất nhiên dân số Trung Quốc gấp hơn 10 lần dân số Việt Nam, nhưng sự phản chiếu từ tấm gương đó cũng phản ánh phần nào bộ mặt già hóa dân số của Việt Nam chúng ta trong tương lai gần.

Khi đọc những trang văn về phận già, tôi luôn nghe một tiếng nói thầm thì, cầu cứu vang lên: “Xin đừng bỏ tôi”.

Tại Việt Nam chúng ta, truyện "Tướng về hưu" của Nguyễn Huy Thiệp (1987) là truyện ngắn được cho là hay nhất khắc họa bi kịch cô đơn và sự lạc lõng của người già tiêu biểu. “Năm bẩy mươi tuổi, cha tôi về hưu với hàm thiếu tướng. Mặc dầu biết trước, tôi vẫn ngỡ ngàng khi cha tôi về. …Cha tôi muốn ở một phòng dưới dãy nhà ngang giống như mẹ tôi. Vợ tôi không chịu. Cha tôi buồn…. Cha tôi đăm chiêu. Tôi cũng không hiểu sao hai đứa con gái của tôi ít gần ông nội.”

Ông già 70 không bị bỏ rơi theo nghĩa không có chỗ ở, mà bị bỏ rơi trong chính ngôi nhà của mình bởi sự vô cảm và khác biệt tư tưởng với thế hệ trẻ. Trong truyện “Tướng về hưu”, còn có một ông già bị bỏ rơi khác, đó là ông Bổng - một ông già bị khinh bỉ, đến nỗi vô cùng sung sướng khi được gọi là “người”.

Một tác phẩm nổi tiếng khác của nhà văn Nhật Bản - Yasunari Kawababa, giải thưởng Nobel 1968, đó là cuốn: “Âm thanh của núi”, trong đó nhân vật chính, cụ Ugata Shingo, sống giữa gia đình, nhưng cảm thấy bị bỏ rơi từng ngày vì trí nhớ cứ từng ngày “bỏ” cụ ra đi… Ví dụ khi cụ cố nhớ tên người hầu gái, thì cụ cảm thấy như người đó vừa bỏ cụ ra đi: “Cụ Shingo cố nhớ tên của cô hầu gái...và…cảm thấy như một sinh mạng vừa bỏ cụ ra đi." (Kawabata, Yasunari: Âm thanh của núi (Vintage International) (trang 3-4). Nhà xuất bản Knopf Doubleday. Phiên bản Kindle)

Rời trang văn, chúng ta đến với đời thực. Tại Nhật Bản, nơi mà nhà văn Kawabata vừa nhắc, quốc gia có tỉ lệ người già cao nhất thế giới hiện nay, người già bị bỏ rơi kiểu như cụ Shingo ngày càng cao. Kodokushi - thuật ngữ tiếng Nhật có nghĩa là "cái chết cô đơn", đề cập đến những người qua đời không ai hay biết trong thời gian dài. Năm 2025, kỷ lục là 76.941 người chết một mình tại nhà, trong đó những người từ 65 tuổi trở lên chiếm hơn 76% số ca tử vong cô đơn này. Dữ liệu cho thấy 22.222 người được phát hiện sau tám ngày hoặc hơn kể từ khi qua đời, và hàng nghìn người khác vẫn không được phát hiện trong hơn một tháng. Nếu còn sống đến ngày nay thì có lẽ nhà văn Kawabata – mất năm 1972, sẽ viết câu chuyện còn thương tâm hơn về hiện tượng cái chết cô đơn của người già Nhật Bản. Tại Việt Nam, chúng ta tôi chưa tìm thấy một tác phẩm nào khái quát được tình trạng người già bị bỏ rơi trong những năm gần đây. Trong khi đó, trên thực tế, bước qua thế kỷ 21, tốc độ già hóa dân số của nước ta thuộc hàng nhanh nhất châu Á. Cụ Bổng hay ông Thuấn trong “Tướng về hưu” mà tôi dẫn trên đây là hình ảnh tiêu biểu của cuộc khủng hoảng người già trong thế kỷ 20 mà thôi. Văn học Việt Nam chưa “cập nhật”.

Trên thực tế, xuất hiện ngày càng nhiều những vụ bạo hành, hay bỏ rơi người già. Nhiều cụ già bị con cháu hắt hủi, không chăm sóc, thậm chí bỏ đói hoặc bạo hành tinh thần, thể xác. Có những vụ việc gây bức xúc khi người già trên 70-90 tuổi bị bỏ rơi vỉa hè hoặc bị con cái chửi bới, đuổi ra khỏi nhà.

Việt Nam chúng ta đang già hóa dân số và tiếc nuối của xã hội là: chưa giàu… đã già. Thực ra, xét trên nhiều khía cạnh, sự già hóa dân số (thế giới - trong đó có Việt Nam) là một thắng lợi của sự phát triển. Con người sống lâu hơn, khỏe mạnh hơn và sinh ít con hơn khi họ trở nên giàu có hơn.

Khi tỉ lệ sinh giảm, các quốc gia có thể gặt hái được “lợi nhuận nhân khẩu học”, khi tỉ lệ người lao động ngày càng tăng và số người phụ thuộc ít hơn thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Người lớn có gia đình nhỏ hơn có nhiều thời gian rảnh hơn để học hành và đầu tư vào con cái. Trong khu nhà ở của nhóm nhà báo chúng tôi ở Sài Gòn, hầu hết mỗi gia đình đều có tối đa 2 con và tối thiểu 1 con. Gần như tất cả thế hệ thứ hai này đều học qua đại học hoặc sau đại học, phần lớn học ở nước ngoài. Không có một hộ nào (trong tổng số 80 hộ trong khu cư xá) là không có xe hơi, thậm chí có nhà có từ 2 đến 3 chiếc (như các hộ dân ở Mỹ). Tôi nêu chi tiết này chỉ để nói lên rằng: người già trong những hộ gia đình này không thể bị bỏ rơi, khi thế hệ sau học hành tử tế và kinh tế khá hơn đời cha mẹ, ông bà.

Singapore: Thắt chặt trách nhiệm gia đình và hỗ trợ cộng đồng, nhấn mạnh vào việc "già hóa tại chỗ" (ageing-in-place) và duy trì sự gắn kết gia đình. Đây là một trong những nước hiếm hoi có luật cho phép cha mẹ trên 60 tuổi không thể tự nuôi mình có quyền kiện con cái để yêu cầu hỗ trợ tài chính theo luật duy trì cha mẹ (Maintenance of Parents Act).

Khác với các nước châu Âu, Singapore khuyến khích người già sống tại nhà và cộng đồng thay vì vào viện dưỡng lão thông qua việc nâng cấp nhà ở và phát triển các trung tâm hoạt động năng động. Mạng lưới Silver Generation Office (SGO): Các tình nguyện viên (Silver Generation Ambassadors) đi từng nhà để kiểm tra tình trạng sức khỏe và tinh thần của người cao tuổi, đảm bảo không ai bị bỏ quên.

Trong khi đó, Hàn Quốc ban hành Đạo luật Phúc lợi Người cao tuổi (Welfare of Senior Citizens Act) quy định rõ hành vi bỏ rơi, bỏ mặc người già là tội phạm hình sự. Chính phủ cũng thành lập Ủy ban Quốc gia về Phòng chống Ngược đãi Người già. Hàn Quốc xây dựng Mạng lưới giám sát cộng đồng, sử dụng đội ngũ nhân viên chăm sóc dài hạn để phát hiện sớm các dấu hiệu bị bỏ rơi hoặc ngược đãi thông qua việc theo dõi định kỳ tại nhà. Còn Gói chăm sóc tích hợp cung cấp dịch vụ thăm khám tại nhà, hỗ trợ di chuyển và chăm sóc hàng ngày để người già có thể tiếp tục sống trong cộng đồng thay vì bị cách ly.

Còn tại Nhật Bản, Chính phủ có hẳn một cơ quan chuyên trách về Cô lập và Cô đơn (Cơ quan Chính sách về Cô lập và Cô đơn - Office for Policy on Loneliness and Isolation) và đã bổ nhiệm một bộ trưởng riêng vào năm 2021 và thông qua luật công nhận sự cô lập là vấn đề quốc gia cần giải quyết.

Nhật Bản xây dựng Hệ thống giám sát khu phố (Adachi Ward), nơi các hiệp hội láng giềng thực hiện các hoạt động chào hỏi hàng ngày, thăm nhà và tặng các vật dụng miễn phí (như quạt, nhãn dán) để giữ liên lạc thường xuyên với người già có nguy cơ bị cô lập. Còn Trung tâm Iki Iki Drop-in là những không gian giao lưu tại địa phương nơi người già có thể đến uống cà phê và trò chuyện, giúp phá vỡ sự cô đơn. Nhật Bản cũng có Luật Phòng chống ngược đãi Người cao tuổi (2006), thiết lập hệ thống báo cáo bắt buộc và các quy chuẩn vận hành cho các cơ sở chăm sóc để ngăn chặn tình trạng bỏ mặc.

Việc xác định quốc gia nào mà người già "ít bị bỏ rơi nhất" phụ thuộc vào việc đánh giá dựa trên hệ thống an sinh xã hội (Chính phủ chăm sóc) hay văn hóa gia đình (con cái chăm sóc).

Theo hai tiêu chí này thì Liên Hiệp Quốc chọn Na Uy là số 1. Na Uy được đánh giá là nơi tốt nhất thế giới để sống khi về già. Hệ thống y tế và trợ cấp tại đây đảm bảo người cao tuổi luôn được chăm sóc dù họ có gia đình hay không. Tuy vậy, nhà văn Na Uy Jon Fosse - Nobel Văn chương 2023, đã viết tuyệt tác “Septology” về nỗi cô đơn người già ở quốc gia này, nhưng là nỗi buồn hiện sinh, sự cô lập sâu sắc của người già đến nỗi họ có cảm giác đã biến thành một người khác (I is another - không phải I am another). Trong truyện ngắn này, nhân vật xưng “tôi” là một họa sĩ già, sống một mình trên đảo, và luôn ám ảnh bởi bóng ma những người thân đã bỏ ông lại một mình.