Sửa Luật an toàn thực phẩm: Quản lý xuyên suốt chuỗi, siết trách nhiệm

Hội thảo chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về quản lý an toàn thực phẩm - Ảnh: Trần Minh.

Tại Hội thảo chia sẻ kinh nghiệm quốc tế về an toàn thực phẩm diễn ra ngày 19-20/10 tại Hà Nội, Bộ Y tế phối hợp với WHO thảo luận các định hướng hoàn thiện dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi), đáp ứng yêu cầu quản lý trong bối cảnh thị trường thực phẩm ngày càng đa dạng, phương thức tiêu dùng thay đổi và thương mại điện tử phát triển mạnh mẽ.

Phát biểu tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh, sau gần 16 năm kể từ khi Luật An toàn thực phẩm được ban hành, hoạt động sản xuất, chế biến, phân phối và tiêu dùng thực phẩm đã có nhiều thay đổi. Thực phẩm được lưu thông qua nhiều kênh, từ siêu thị, chợ truyền thống đến các nền tảng kinh doanh trực tuyến, đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức quản lý và hoàn thiện khung pháp lý.

Theo Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên, mục tiêu cốt lõi là bảo đảm chất lượng, an toàn của thực phẩm trước khi đến tay người tiêu dùng. Muốn vậy, cần triển khai đồng bộ các giải pháp, từ hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực quản lý đến tăng cường trách nhiệm của doanh nghiệp và người dân.

Thực tế, một số vi phạm an toàn thực phẩm xuất phát từ việc cơ sở sản xuất, kinh doanh cố tình không tuân thủ quy định, chạy theo lợi nhuận, đưa sản phẩm không bảo đảm chất lượng ra thị trường. Trong khi đó, một bộ phận người tiêu dùng vẫn ưu tiên sự tiện lợi, giá rẻ mà chưa chú trọng đầy đủ đến nguồn gốc và chất lượng sản phẩm.

Vì vậy, bên cạnh tăng cường kiểm soát của cơ quan chức năng, Thứ trưởng cho rằng cần nâng cao ý thức tuân thủ của doanh nghiệp, hình thành thói quen lựa chọn thực phẩm an toàn và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Bốn nhóm chính sách trọng tâm

Theo định hướng được nêu tại hội thảo, việc sửa đổi Luật An toàn thực phẩm tập trung vào 4 nhóm chính sách: Quản lý theo chuỗi dựa trên đánh giá nguy cơ; Đổi mới công tác kiểm tra; Đẩy mạnh chuyển đổi số; Tăng cường kiểm soát thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể.

Trước hết, phương thức quản lý sẽ chuyển từ kiểm soát riêng lẻ từng công đoạn sang theo dõi xuyên suốt chuỗi thực phẩm, từ nuôi trồng, sản xuất, chế biến, lưu thông đến tiêu dùng. Các biện pháp kiểm soát được thiết kế theo mức độ nguy cơ của từng nhóm sản phẩm.

Với sản phẩm có nguy cơ thấp, cơ quan quản lý có thể áp dụng thủ tục phù hợp, đơn giản hóa những yêu cầu không cần thiết. Ngược lại, sản phẩm có nguy cơ cao cần chịu sự kiểm soát chặt chẽ hơn về công bố, thẩm định, kiểm tra và hậu kiểm.

Cách tiếp cận này giúp tập trung nguồn lực vào những sản phẩm, cơ sở và công đoạn tiềm ẩn rủi ro lớn, đồng thời tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tuân thủ pháp luật.

Cùng với đó, hoạt động kiểm tra cần chuyển từ dàn trải sang dựa trên đánh giá nguy cơ, tập trung vào sản phẩm và cơ sở có nguy cơ cao, tăng cường hậu kiểm đối với sản phẩm đã lưu thông trên thị trường. Những hành vi vi phạm nghiêm trọng phải được xử lý đủ sức răn đe, ngăn chặn tình trạng cố tình vi phạm để trục lợi.

Chuyển đổi số cũng là một trọng tâm quan trọng. Trước sự phát triển của thương mại điện tử và các phương thức kinh doanh trực tuyến, Thứ trưởng đề cao việc ứng dụng công nghệ trong truy xuất nguồn gốc, giám sát lưu thông và kiểm soát chất lượng sản phẩm. Trọng tâm là xây dựng, kết nối dữ liệu về thành phần, chất lượng, nguồn gốc và chuỗi cung ứng, qua đó nâng cao năng lực phát hiện, cảnh báo nguy cơ và giám sát thực phẩm trên cả thị trường truyền thống lẫn môi trường số.

Đối với thức ăn đường phố và bếp ăn tập thể, dự thảo hướng tới làm rõ trách nhiệm của cơ sở chế biến, đơn vị cung ứng suất ăn và đơn vị sử dụng suất ăn. Đây là yêu cầu cần thiết trong bối cảnh điều kiện bảo đảm vệ sinh giữa các cơ sở còn khác nhau, nguy cơ ngộ độc thực phẩm vẫn hiện hữu. 

Bên cạnh 4 nhóm chính sách, việc thống nhất đầu mối quản lý an toàn thực phẩm từ Trung ương đến địa phương cũng được đặt ra, gắn với nâng cao năng lực thực thi và tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng. Việc hoàn thiện chính sách cần tiếp thu kinh nghiệm quốc tế, phù hợp với khuyến nghị của Ủy ban Tiêu chuẩn Thực phẩm Quốc tế (Codex) và điều kiện thực tiễn Việt Nam. Đồng thời, tăng cường tuyên truyền, nâng cao trách nhiệm tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp và ý thức lựa chọn thực phẩm an toàn của người tiêu dùng.

WHO khuyến nghị chuyển từ ứng phó sang phòng ngừa

Đánh giá về quá trình sửa đổi luật, tại hội thảo, TS Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam cho rằng đây là cơ hội quan trọng để Việt Nam tăng cường quản lý nguy cơ trên toàn bộ chuỗi thực phẩm, chủ động phòng ngừa và xây dựng môi trường thực phẩm lành mạnh hơn.

Theo bà Angela Pratt, các khuôn khổ quản lý an toàn thực phẩm trước đây thường tập trung ứng phó với những nguy cơ cấp tính như: bệnh truyền qua thực phẩm, ô nhiễm và các mối nguy hóa chất. Đây vẫn là những ưu tiên thiết yếu, song hệ thống quản lý hiện đại cần chú trọng hơn đến việc phát hiện sớm, phòng ngừa và kiểm soát nguy cơ ngay từ đầu.

WHO đánh giá cao những định hướng trong dự thảo, bao gồm quản lý dựa trên nguy cơ, truy xuất nguồn gốc và nâng cao năng lực ứng phó với sự cố an toàn thực phẩm. Theo TS. Angela Pratt, việc phát hiện sớm và triển khai biện pháp ứng phó ngay khi tín hiệu cảnh báo được xác minh có thể tạo ra khác biệt lớn về mức độ ảnh hưởng của sự cố đối với sức khỏe cộng đồng.

WHO cũng khuyến nghị Việt Nam tiếp tục củng cố mô hình quản lý thống nhất, làm rõ vai trò chủ trì của Bộ Y tế, trách nhiệm của từng cơ quan và cơ chế phối hợp, giải trình. Mỗi khâu trong chuỗi thực phẩm cần có đơn vị chịu trách nhiệm cụ thể, tránh tình trạng chồng chéo hoặc bỏ sót trong quản lý.

Một nội dung đáng chú ý khác là mở rộng cách tiếp cận an toàn thực phẩm sang cả vấn đề dinh dưỡng. Theo WHO, các bệnh không lây nhiễm như tim mạch, đái tháo đường, ung thư và bệnh hô hấp mạn tính hiện chiếm khoảng 80% số ca tử vong tại Việt Nam. Chế độ ăn uống không lành mạnh là một trong những yếu tố góp phần làm gia tăng gánh nặng bệnh tật này.

Quá trình đô thị hóa và thay đổi môi trường thực phẩm khiến các sản phẩm chế biến, siêu chế biến chứa nhiều muối, đường, chất béo không có lợi cho sức khỏe và đồ uống có đường ngày càng phổ biến.

Trước thực trạng này, WHO khuyến nghị Việt Nam xem xét đưa vào Luật An toàn thực phẩm sửa đổi quy định bắt buộc ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì, giúp người tiêu dùng nhận biết dễ dàng hơn các sản phẩm có hàm lượng muối, đường hoặc chất béo không lành mạnh ở mức cao.

WHO đồng thời đề xuất hạn chế tiếp thị thực phẩm, đồ uống không lành mạnh tới trẻ em; tăng cường quản lý các công bố về dinh dưỡng và sức khỏe có khả năng gây hiểu nhầm; bảo vệ và thúc đẩy nuôi con bằng sữa mẹ.

TS. Angela Pratt lưu ý, chế độ ăn uống không chỉ là lựa chọn cá nhân mà còn chịu ảnh hưởng của giá cả, mức độ sẵn có và khả năng tiếp cận thực phẩm. Vì vậy, chính sách cần bảo đảm thông tin minh bạch, đồng thời tạo điều kiện để người dân lựa chọn thực phẩm có lợi cho sức khỏe.

TS. Angela Pratt cũng khẳng định WHO cam kết mạnh mẽ tiếp tục hỗ trợ Bộ Y tế và Chính phủ Việt Nam sửa đổi Luật An toàn thực phẩm, đáp ứng các thách thức hiện tại và mới nổi đối với sức khỏe cộng đồng.

Chuyển sang quản lý theo chuỗi, dựa trên nguy cơ chỉ thực sự phát huy tác dụng khi đi cùng hậu kiểm hiệu quả, truy xuất nguồn gốc và xử lý nghiêm vi phạm. Đây là những điều kiện quan trọng để ngăn chặn thực phẩm không an toàn từ sớm, hạn chế thiệt hại khi xảy ra sự cố và xây dựng thị trường thực phẩm minh bạch, lành mạnh hơn.

 

Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Chuyển quản lý theo nguy cơ, rõ đầu mối trách nhiệm

Luật An toàn thực phẩm sửa đổi: Bổ sung hàng loạt hành vi bị nghiêm cấm

Thúc đẩy tiến độ hoàn thiện hồ sơ Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi)

Sửa đổi Luật An toàn thực phẩm: Yêu cầu cấp thiết