Hiện nay, trên thị trường có vô vàn loại thực phẩm chức năng (TPCN) được bào chế dưới các dạng khác nhau như viên nang, viên nén, bột, gel, kẹo dẻo… phù hợp với từng đối tượng khách hàng. Trong một sản phẩm thực phẩm chức năng có thể chứa vitamin, khoáng chất, acid amin, chiết xuất thảo dược, hoạt chất sinh học… nhằm cải thiện, duy trì sức khỏe cho con người.

Sau Đại dịch COVID-19, nhu cầu sử dụng TPCN đã có xu hướng tăng nhanh, hoàn toàn phù hợp với xu thế tăng cường sức đề kháng, hướng đến chăm sóc sức khỏe chủ động. Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, bởi nỗi lo sợ nên nhiều người đang hiểu nhầm TPCN là an toàn, có thể sử dụng tùy ý nên lượng chất dinh dưỡng dư thừa được nạp vào cơ thể từ nhóm sản phẩm này có thể gây hại cho sức khỏe. Vì vậy, các chuyên gia y tế đã đưa ra khuyến cáo rằng, cũng giống như thuốc, TPCN cũng cần dùng theo đúng liều lượng hướng dẫn bên cạnh việc lựa chọn đúng ản phẩm TPCN phù hợp.

Đồng tình với quan điểm này, TS. Joan Blake - chuyên gia dinh dưỡng và giảng viên lâm sàng tại Đại học Boston (Mỹ), cho biết “Việc bổ sung dưỡng chất cho con người rất đa dạng. Một số người có thể cần bổ sung dưỡng chất, một số người khác cần cẩn thận để không bổ sung quá nhiều.” Do vậy, việc có quá nhiều sản phẩm và quá nhiều biến thể về thành phần ghi trên nhãn có thể khiến người tiêu dùng bối rối khi lựa chọn, ngay cả một loại thực phẩm bổ sung.

Theo tiến sĩ Denise Millstine, với một số chất dinh dưỡng, có khuyến nghị về lượng tiêu thụ hàng ngày (RDA) – lượng cần hướng đến mỗi ngày, được thiết lập bởi các cơ quan được phân công phụ trách vấn đề dinh dưỡng của mỗi quốc gia. RDA có thể thay đổi theo giới tính, tuổi tác và tình trạng sức khỏe. Ngoài ra còn có mức tiêu thụ tối đa có thể chấp nhận được (UL), là giới hạn an toàn tối đa hàng ngày. Tiêu thụ nhiều hơn UL có thể gây ra các vấn đề sức khỏe, tùy thuộc vào chất dinh dưỡng.

Để làm được điều này, người tiêu dùng cần phải biết cách đọc nhãn sản phẩm. Trước hết là liều lượng các chất được ghi trên nhãn theo yêu cầu sản xuất, khuyến nghị của nhà sản xuất về liều lượng sử dụng, chứng nhận từ các cơ quan quản lý y tế nếu có… Theo các chuyên gia y tế, các tổ chức y tế phi lợi nhuận, các viện nghiên cứu được chỉ định làm bên thứ ba thường có các chương trình chứng nhận độc lập chất lượng và các chương trình này có thể được đăng tải trên website của họ, do vậy, đó là cơ sở để người tiêu dùng nghiên cứu, tìm hiểu sản phẩm.

Ngoài ra, tiến sĩ Denise Millstine cũng khuyên rằng, người tiêu dùng nên hỏi ý kiến trước khi dùng bất cứ sản phẩm TPCN mới nào, vì liều lượng khuyến nghị khác nhau ở mỗi người. Mỗi người cần biết sản phẩm đó có thể tương tác như thế nào với bất kỳ thứ gì khác họ đang dùng, chẳng hạn như thuốc hoặc thực phẩm bổ sung khác, có thể phát sinh các tác dụng phụ đối với sức khỏe, hoặc thuốc có thể trở nên kém hiệu quả hơn.

TS. Fernando Carnavali - Trường Y Icahn thuộc Đại học Mount Sinai, giải thích rằng TPCN cũng có thể ảnh hưởng đến các xét nghiệm máu, dẫn đến kết quả không chính xác. Ông cho rằng điều quan trọng là tham vấn bác sĩ điều trị về việc sử dụng bất kỳ loại TPCN nào, để cập nhật các nghiên cứu mới nhất về tương tác, lợi ích hoặc tác hại tiềm tàng.

Theo tiến sĩ Denise Millstine, rủi ro dư thừa các chất dinh dưỡng ở những người sử dụng tùy ý là rất cao. Tác hại phụ thuộc vào chất dinh dưỡng dư thừa và liều lượng dư thừa.

Dưới đây là một số tác hại khi dư thừa các vitamin và khoáng chất thường được sử dụng.

Thực phẩm chức năng vitamin tổng hợp chứa ít nhất ba loại vitamin và một khoáng chất. Hiện chưa có quy định nào về việc chất dinh dưỡng nào phải được bao gồm hoặc với hàm lượng bao nhiêu. Theo Viện Y tế Quốc gia Mỹ, một số thực phẩm bổ sung trên thị trường chứa vitamin và khoáng chất với hàm lượng cao hơn mức giới hạn trên (UL) đã được thiết lập. Do đó, có nguy cơ dư thừa chất dinh dưỡng, đặc biệt nếu dùng vitamin tổng hợp cùng với các thực phẩm bổ sung khác. Tác hại có thể xảy ra phụ thuộc vào lượng chất dinh dưỡng dư thừa được đề cập.

Tuy nhiên, có những rủi ro liên quan đến một số đối tượng nhất định. Ví dụ, Viện Y tế Quốc gia Mỹ cho biết người hút thuốc và người từng hút thuốc nên tránh các loại vitamin tổng hợp có hàm lượng lớn beta-carotene hoặc vitamin A, vì chúng có liên quan đến nguy cơ ung thư phổi cao hơn ở người hút thuốc. Đối với phụ nữ mang thai, việc bổ sung hơn 2.800 microgam (mcg) vitamin A mỗi ngày có thể làm tăng nguy cơ dị tật bẩm sinh. Những người đang dùng thuốc chống đông nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng vitamin tổng hợp có chứa vitamin K, vì vitamin này có thể làm giảm hiệu quả của các loại thuốc đó.

“Vitamin D có thể trở nên khá độc hại khi dùng quá liều,” TS. Millstine cho biết. Nồng độ cao vitamin D có liên quan đến các tác hại như buồn nôn, nôn mửa và đi tiểu nhiều. Nồng độ cực cao có liên quan đến suy thận, nhịp tim bất thường và tử vong.

Theo TS. Millstine, nhu cầu của mỗi cá nhân có thể khác nhau. Do vậy, nếu bác sĩ khuyến nghị bổ sung vitamin D thì nên bắt đầu với liều lượng tiêu chuẩn, sau đó kiểm tra lại nồng độ vitamin D sau 3 tháng.

Acid béo Omega-3 được tìm thấy trong một số thực phẩm, như cá béo và hạt chia. Các chất bổ sung như dầu cá hoặc dầu gan cá chứa hai loại acid béo Omega-3: aciddocosahexaenoic (DHA) và acid eicosapentaenoic (EPA).

Các chuyên gia chưa đưa ra liều lượng khuyến nghị cho hai loại này, nhưng Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ khuyến cáo nên giới hạn tổng lượng tiêu thụ kết hợp không quá 5gr mỗi ngày từ thực phẩm chức năng.

Theo TS. Millstine, sản phẩm omega-3 chất lượng thấp tiềm ẩn nhiều nguy cơ gây tác dụng phụ hơn, từ chứng ợ nóng đến buồn nôn. Các chất bổ sung này có thể chứa các thành phần khác, như vitamin A và D, và liều lượng có thể khác nhau tùy từng sản phẩm, vì vậy điều quan trọng là phải kiểm tra nhãn sản phẩm. Ví dụ, nếu bạn đang dùng viên nang dầu cá 1.000mg với hàm lượng omega-3 là 300mg, thì nên kiểm tra xem sản phẩm đó còn chứa những thành phần nào khác. Các thành phần không phải EPA/DHA có thể gây ra các vấn đề như triệu chứng rối loạn tiêu hóa và tăng nguy cơ bầm tím.

Một loại acid béo omega-3 khác là acid alpha-linolenic (ALA), được tìm thấy trong thực vật. Bên cạnh thực phẩm bạn ăn, bạn cũng có thể bổ sung ALA từ các thực phẩm chức năng dầu hạt lanh. Lượng ALA được khuyến nghị cho người lớn là từ 1,1-1,6g.

Theo TS. Millstine, khuyến nghị thông thường cho người lớn là 1.000-1.200mg calci mỗi ngày, chia thành các lần uống không quá 500mg. Giới hạn trên có thể thay đổi tùy thuộc vào tuổi tác và tình trạng sức khỏe của bạn. Calci có thể tương tác tiêu cực với các chất bổ sung và thuốc khác.

Bổ sung quá nhiều calci có thể gây sỏi thận. Mặc dù các nghiên cứu vẫn chưa thống nhất và cần thêm nhiều nghiên cứu nữa, một số nghiên cứu cho thấy việc bổ sung calci có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim, đặc biệt là ở phụ nữ sau mãn kinh.

Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), tiêu thụ hơn 1.500mg calci mỗi ngày có thể dẫn đến đau bụng và tiêu chảy.

Theo TS. Joan Blake, vitamin C là một trong những loại thực phẩm bổ sung bị lạm dụng nhiều nhất, bởi vì rất nhiều người sử dụng nó để tránh bị ốm. Mặc dù nó có thể rút ngắn thời gian bị cảm lạnh một chút, nhưng nghiên cứu cho thấy nó không thể ngăn ngừa cảm lạnh.

Lượng vitamin C dư thừa sẽ được đào thải ra khỏi cơ thể qua đường tiểu. Tuy nhiên, việc sử dụng quá mức trong thời gian dài có thể dẫn đến các vấn đề về đường tiêu hóa như buồn nôn và tiêu chảy. Liều lượng trên 2.000mg mỗi ngày có thể dẫn đến đau bụng, tiêu chảy và sỏi thận.

TS. Joan Blake khuyên rằng chỉ nên dùng vitamin C ở liều lượng khoảng 500mg đến 1.000mg mỗi ngày.

Viện Y tế Quốc gia Mỹ khuyến nghị 2,4mcg B12 mỗi ngày cho hầu hết người lớn, mặc dù liều lượng cá nhân có thể khác nhau. Vitamin B12 có sẵn trong nhiều loại thực phẩm chức năng, nhiều loại trong số đó có hàm lượng B12 rất cao.

Mặc dù hiếm gặp, nhưng lượng vitamin B12 dư thừa có thể liên quan đến các triệu chứng như lo lắng, bồn chồn, đỏ mặt và đau đầu, theo TS. Millstine. Nó có thể tương tác với các loại thuốc như thuốc ức chế acid dạ dày và metformin. Các dạng vitamin B khác, như vitamin B6, có thể độc hại hơn.

Thực phẩm bổ sung magne có nhiều dạng khác nhau, bao gồm magie oxyde, citrate và clorua. Chúng có tác dụng khác nhau: ví dụ, magne citrate được sử dụng như một loại thuốc nhuận tràng, vì vậy những người có dạ dày nhạy cảm có thể muốn tránh sử dụng loại này.

Mặc dù không có nguy cơ nào liên quan đến việc tiêu thụ quá nhiều magne trong thực phẩm, nhưng liều lượng cao magne có thể gây buồn nôn, chuột rút ở bụng và tiêu chảy. Liều lượng rất lớn có thể gây tử vong.

Theo TS Millstine, những người mắc bệnh thận không thể đào thải lượng magne dư thừa và không nên bổ sung magne trừ khi có ý kiến của bác sĩ.

Hiện chưa có khuyến nghị chính thức nào về việc sử dụng men vi sinh cho những người khỏe mạnh nói chung. TS. Blake khuyên rằng nên tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để xác định chủng loại và liều lượng phù hợp với mình. Các tác dụng phụ có thể xảy ra bao gồm đầy hơi, chướng bụng và táo bón. Trường hợp hiếm gặp là bị phát ban.

Nếu bạn có thể dung nạp men vi sinh, việc sử dụng quá mức có thể không gây độc, nhưng có thể dẫn đến các tác dụng phụ khác. Ví dụ, bổ sung men vi sinh liều cao có thể cản trở sự đa dạng của vi khuẩn đường ruột, theo TS. Millstine.

Theo TS. Millstine, thực phẩm bổ sung creatine có thể gây đầy hơi và các triệu chứng về đường tiêu hóa, cũng như buồn nôn. Bà khuyên nên dùng 4-5gr mỗi ngày.

Nghiên cứu cho thấy liều lượng creatine cao hơn không mang lại bất kỳ lợi ích nào. Vì có những bằng chứng trái chiều về tác động tiêu cực đến thận, những người mắc bệnh thận đặc biệt được khuyên nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng.

Peptide collagen là những mảnh collagen nhỏ hơn và có thể ở dạng bột hoặc viên nén. Peptide collagen có thể giúp ích cho sức khỏe khớp và da, mặc dù cần nhiều nghiên cứu hơn để chứng minh những tuyên bố này, theo TS. Fernando Carnavali.

Mặc dù không có liều lượng tiêu chuẩn, một số nghiên cứu cho thấy 2,5-15gr mỗi ngày là an toàn. Tuy nhiên, các nghiên cứu không do các nhà sản xuất thực phẩm chức năng tài trợ lại rất hiếm.

TS. Millstine cho rằng không nên sử dụng peptide collagen thay thế cho bột protein hoàn chỉnh hơn, vì chúng thiếu các acid amin thiết yếu cần thiết cho sức khỏe tổng thể.