Chế độ ăn uống kém lành mạnh ảnh hưởng tới não bộ như thế nào?

Chế độ ăn uống có thể ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng não bộ, quyết định khả năng tập trung, ghi nhớ và tâm trạng.

Não là cơ quan tiêu thụ nhiều năng lượng bậc nhất trong cơ thể. Dù chỉ chiếm khoảng 2% trọng lượng, não sử dụng tới gần 20% tổng năng lượng mỗi ngày. Theo BS.TS Kunal Bahrani chuyên khoa thần kinh tại Bệnh viện Yatharth (Ấn Độ), để duy trì sự minh mẫn, não cần được cung cấp liên tục glucose ổn định, acid amin, chất béo, vitamin và khoáng chất. Khi nguồn cung này bị gián đoạn hoặc kém chất lượng, não thường là cơ quan đầu tiên “lên tiếng”.

Khi năng lượng cho não không ổn định

Chế độ ăn nhiều tinh bột tinh chế, thực phẩm siêu chế biến, đồ ăn vặt nhiều đường và giờ ăn thất thường thường dẫn đến những biến động mạnh của đường huyết. Với não bộ, sự dao động này khiến khả năng tập trung suy giảm, tư duy chậm chạp và cảm giác kiệt sức về tinh thần xuất hiện nhanh chóng.

Khác với cơ bắp, não không có khả năng dự trữ năng lượng hiệu quả. Chỉ cần những gián đoạn ngắn trong việc cung cấp glucose cũng đủ làm giảm hiệu suất nhận thức. Nhiều người mô tả trạng thái này như “đầu óc mơ hồ”, khó tìm từ ngữ, hay quên những việc vừa xảy ra hoặc không thể tập trung vào các nhiệm vụ đơn giản. Nếu kéo dài, cảm giác này dễ bị nhầm lẫn với sự suy giảm trí nhớ do tuổi tác hoặc căng thẳng tâm lý.

Viêm mạn tính và rối loạn dẫn truyền thần kinh

Một hệ quả ít được chú ý khác của chế độ ăn uống không lành mạnh là tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp trong cơ thể. Từ góc nhìn thần kinh học, viêm có thể làm gián đoạn sự giao tiếp giữa các tế bào thần kinh, đồng thời ảnh hưởng đến các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng như dopamine và serotonin. Đây là những “chất truyền tin” quyết định khả năng tập trung, động lực, tâm trạng và sự tỉnh táo tinh thần.

Khi sự cân bằng này bị phá vỡ, mệt mỏi không còn đơn thuần là vấn đề thể chất. Người bệnh có thể trở nên cáu gắt, thiếu động lực, dễ quá tải tinh thần hoặc cảm thấy suy kiệt dù không lao động nặng.

Những thiếu hụt dinh dưỡng thường bị bỏ sót

Trong thực hành lâm sàng thần kinh, thiếu hụt vi chất dinh dưỡng là nguyên nhân phổ biến gây ra tình trạng “sương mù não”. Vitamin B12, sắt, magne, vitamin D và acid béo omega-3 đóng vai trò thiết yếu trong dẫn truyền thần kinh, cung cấp oxy cho mô não và sản xuất chất dẫn truyền thần kinh.

Điều đáng nói là sự thiếu hụt này không phải lúc nào cũng biểu hiện bằng các dấu hiệu rõ ràng. Một người có thể không thiếu máu, không có tổn thương thần kinh rõ rệt nhưng vẫn cảm thấy mệt mỏi kéo dài, trí nhớ suy giảm hoặc giảm sức bền tinh thần. Trong nhiều trường hợp, xét nghiệm máu vẫn nằm trong ngưỡng “bình thường”, song não bộ đã không còn hoạt động ở trạng thái tối ưu.

Trục ruột – não và vai trò của hệ vi sinh

Thần kinh học hiện đại ngày càng nhấn mạnh vai trò của trục ruột – não. Ruột và não liên lạc liên tục thông qua các cơ chế thần kinh, nội tiết và miễn dịch. Khi chế độ ăn nghèo nàn làm rối loạn hệ vi sinh đường ruột, khả năng hấp thu chất dinh dưỡng suy giảm, đồng thời các tín hiệu viêm được gửi lên não nhiều hơn.

Đây cũng là lý do các rối loạn tiêu hóa như đầy hơi, ợ chua hay khó tiêu thường đi kèm với mệt mỏi, lo âu và suy giảm trí nhớ. Nhiều người lựa chọn caffeine như một giải pháp tạm thời, nhưng chất kích thích chỉ mang lại sự tỉnh táo ngắn hạn, không thể khắc phục tận gốc tình trạng mất cân bằng dinh dưỡng.

Những dấu hiệu cảnh báo sớm không nên bỏ qua

Về mặt lâm sàng, các bác sĩ thần kinh đặc biệt lưu ý 3 dấu hiệu sớm liên quan đến chế độ ăn. Thứ nhất là tình trạng mệt mỏi tinh thần kéo dài dù đã ngủ đủ giấc. Thứ hai là sự suy giảm năng lượng có tính chu kỳ trong ngày, đặc biệt vào giữa buổi sáng hoặc chiều, thường xuất hiện sau các bữa ăn nhiều tinh bột tinh chế. Thứ ba là những thay đổi cảm xúc khó lý giải như cáu gắt, giảm động lực hoặc cảm giác quá tải tinh thần.

Can thiệp sớm để tránh hệ quả lâu dài

Nếu không được điều chỉnh, mất cân bằng dinh dưỡng kéo dài có thể làm tăng nguy cơ đau nửa đầu, rối loạn tâm trạng và suy giảm nhận thức về sau. Mặt khác, các rối loạn chức năng não liên quan đến chế độ ăn thường có khả năng hồi phục nếu được nhận diện sớm.

Việc cải thiện không đòi hỏi những chế độ kiêng khem cực đoan. Theo các chuyên gia, những bữa ăn đều đặn, cân bằng giữa carbohydrate phức tạp, protein, chất béo lành mạnh, rau giàu chất xơ và đủ nước là nền tảng quan trọng để duy trì năng lượng não ổn định và sự minh mẫn lâu dài.

Mệt mỏi và suy giảm trí nhớ không chỉ là “cái giá phải trả” cho nhịp sống bận rộn. Trong nhiều trường hợp, đó là lời cảnh báo sớm cho thấy não bộ đang thiếu đi những dưỡng chất cần thiết để hoạt động hiệu quả. Lắng nghe những tín hiệu này và điều chỉnh từ bữa ăn hằng ngày có thể tạo ra khác biệt đáng kể cho cả sức khỏe nhận thức lẫn sức khỏe tổng thể.

 

Chăm sóc não bộ cho trẻ: Lời khuyên từ bác sĩ phẫu thuật thần kinh

Khi giấc ngủ đứt quãng tác động đến não bộ

Những sở thích giúp não bộ trẻ lâu

Dưỡng chất L-serine nuôi dưỡng trí nhớ và não bộ minh mẫn