Những ngày cuối cùng của tháng 12/2025, thế giới lại ghi nhận sự ra đi của một trong những nhà nghiên cứu có đóng góp lớn cho sự phát triển của y học, Tiến sĩ Joel Habener - một nhà nội tiết học người Mỹ, người đã phát hiện ra GLP-1, một đoạn protein trở thành nền tảng của các loại thuốc giảm cân và điều trị đái tháo đường nổi tiếng khác đang làm thay đổi nền y học thế kỷ 21. Ông đã qua đời ở tuổi 88 do nhồi máu cơ tim.

Trước khi GLP-1 được phát hiện, các nhà nghiên cứu và các công ty dược phẩm đã không thành công trong việc tìm ra phương pháp điều trị hiệu quả cho bệnh béo phì. Nhưng các loại thuốc dựa trên GLP-1 đã giúp cho khoảng 42% số người bị béo phì có được phương pháp giảm cân an toàn và hiệu quả đầu tiên. Các loại thuốc mới này cũng điều trị bệnh đái tháo đường và giúp chống lại bệnh gan nhiễm mỡ, chứng ngưng thở khi ngủ, suy thận và các biến chứng của bệnh tim. Chúng cũng đang được nghiên cứu cho các bệnh lý khác, trong khi các công ty trên toàn thế giới đang chạy đua để tạo ra các phiên bản hiệu quả hơn nữa so với những phiên bản hiện tại.

Tiến sĩ Habener phát hiện ra GLP-1 vào năm 1987 gần như là do tình cờ. Ông là nhà nghiên cứu tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts vào thời điểm đó - nơi ông đến làm việc năm 1971 và nghỉ hưu năm 2023.

Năm 1976, Tiến sĩ Habener nhận được học bổng Howard Hughes - một giải thưởng nghiên cứu danh giá mang lại cho các nhà nghiên cứu sự hỗ trợ tài chính dồi dào và liên tục. Nhưng với điều kiện, cứ bốn hoặc năm năm phải có một khám phá tuyệt vời, mới mẻ và thú vị. Khi đó, Tiến sĩ Habener đang có một dự án liên quan đến bệnh đái tháo đường - lĩnh vực nghiên cứu trọng tâm của ông, khác biệt so với những gì các nhà khoa học khác đang theo đuổi. Trong dự án, ông đã có một quyết định táo bạo: tìm kiếm gene mã hóa glucagon - một loại hormone của tuyến tụy trái ngược với insulin. Insulin làm giảm lượng đường trong máu, glucagon làm tăng lượng đường trong máu. TS. Habener hy vọng rằng nếu tìm được gene kiểm soát glucagon, ông có thể sử dụng nó để giúp kiểm soát lượng đường trong máu, đó là mục tiêu của việc điều trị bệnh đái tháo đường.

TS. Habener muốn nghiên cứu trên chuột, dự định phân lập các tế bào đảo tụy, tức là các tế bào tuyến tụy sản sinh ra hormone. Nhưng một người trong phòng thí nghiệm của ông đề xuất nghiên cứu trên cá, điều này có vẻ lý tưởng hơn. Ở cá, một cơ quan riêng biệt có kích thước bằng viên bi sản sinh ra insulin và glucagon, vì vậy sẽ không cần phải phân lập các tế bào tuyến tụy. Vì vậy, Tiến sĩ Habener bắt đầu tìm kiếm gene glucagon trên cá đèn lồng. Thay vì phát hiện gene glucagon, ông lại phát hiện ra một điều đáng ngạc nhiên: một gene mã hóa cho một đoạn protein chưa từng được biết đến trước đây, có cấu trúc tương tự glucagon và có khả năng điều chỉnh lượng đường trong máu. Gene này chỉ tác động lên các tế bào sản xuất insulin của tuyến tụy, và chỉ khi lượng đường trong máu cao, báo hiệu cho tuyến tụy tiết ra insulin. Về lý thuyết, đây sẽ là một loại thuốc điều trị đái tháo đường hoàn hảo. Và ông đặt tên cho gene đó là gene mã hóa peptide giống glucagon 1 hay GLP-1. Một nhà nghiên cứu khác - Tiến sĩ Jens Juul Holst tại Đại học Copenhagen (Thụy Điển), cũng tình cờ phát hiện ra điều tương tự.

Trong quá trình nghiên cứu, Tiến sĩ Habener và các đồng nghiệp đã thử cho các tình nguyện viên dùng GLP-1. Nhưng đã có một tác dụng phụ: Nhiều người tham gia bị buồn nôn đến mức phải giảm liều. Chất này khiến thức ăn trở nên kém hấp dẫn. Và đó là khởi đầu của một sự thay đổi mang tính bước ngoặt trong điều trị béo phì.

Nhưng quá trình hiểu đầy đủ tiềm năng của GLP-1 và làm cho nó đủ ổn định để trở thành một loại thuốc đã mất nhiều năm, cùng với nhiều khám phá khác của các nhà khoa học trong phòng thí nghiệm của Tiến sĩ Habener và những nơi khác, bao gồm Tiến sĩ Daniel Drucker (hiện đang làm việc tại Đại học Toronto) và Svetlana Mojsov (hiện đang làm việc tại Đại học Rockefeller), cũng như công trình nghiên cứu tại công ty dược phẩm Novo Nordisk do Lotte Bjerre Knudsen dẫn đầu.

Ban đầu được phát triển để điều trị bệnh đái tháo đường, liệu pháp GLP-1 và các loại thuốc liên quan đã nổi lên như một bước đột phá quan trọng trong việc giải quyết thách thức béo phì toàn cầu, mang lại những lợi ích vượt xa kết quả lâm sàng cá nhân. Bằng cách nhắm vào các cơ chế làm giảm cảm giác thèm ăn và tăng cảm giác no cùng với các tác dụng sinh lý khác, các tác nhân này cung cấp một phương pháp điều trị bổ sung quan trọng cho các biện pháp can thiệp hành vi truyền thống để kiểm soát béo phì.

Liệu pháp GLP-1 ban đầu được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chấp thuận vào năm 2005 để điều trị bệnh đái tháo đường type 2, dựa trên khả năng tăng cường tiết insulin phụ thuộc glucose và ức chế glucagon. Đến năm 2015, ngày càng có nhiều bằng chứng về tác dụng của chúng đối với hệ thần kinh trung ương - đặc biệt là trên các con đường vùng dưới đồi điều chỉnh sự thèm ăn, thúc đẩy cảm giác no và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày, và giảm cân.

Kể từ đó, tiềm năng lâm sàng của liệu pháp GLP-1 đã được mở rộng. Các thử nghiệm lâm sàng, tổng quan hệ thống và nghiên cứu chuyển dịch gần đây đã chứng minh lợi ích điều trị đối với các biến cố tim mạch lớn, suy tim có phân suất tống máu bảo tồn, phòng ngừa bệnh đái tháo đường, huyết áp tâm thu và cholesterol LDL, ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, bệnh động mạch ngoại biên, bệnh thận, viêm gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa và các bệnh thoái hóa thần kinh. Tính đến tháng 10/ 2025, 12 liệu pháp GLP-1 đã được chấp thuận cho các chỉ định trong bệnh đái tháo đường type 2 và/hoặc béo phì, trong khi hơn 40 tác nhân - bao gồm các chất chủ vận đa thụ thể, đang được phát triển tích cực trên nhiều chỉ định khác nhau và với các công thức khác nhau.

Sau khi được một số cơ quan quản lý phê duyệt và dựa trên bằng chứng nghiên cứu, WHO đã công bố hướng dẫn dựa trên bằng chứng về việc sử dụng liệu pháp GLP-1 trong điều trị béo phì ở người lớn. Hướng dẫn này đặt ra nền tảng chiến lược giúp các quốc gia đẩy nhanh phản ứng đối với cuộc khủng hoảng béo phì ở người lớn.

Trong hướng dẫn này, WHO khuyến nghị sử dụng lâu dài các liệu pháp GLP-1 cho người lớn mắc bệnh béo phì – khái niệm lâu dài được hiểu là điều trị liên tục trong 6 tháng hoặc lâu hơn. Đồng thời, WHO cũng khuyến nghị kết hợp liệu pháp dược lý với liệu pháp hành vi chuyên sâu (IBT), bao gồm thiết lập chế độ ăn uống và tập thể dục, hạn chế năng lượng nạp vào, các buổi tư vấn hàng tuần và đánh giá tiến triển thường xuyên. IBT là một thành phần của phương pháp chăm sóc đa phương thức toàn diện và có thể khuếch đại và duy trì các lợi ích điều trị của thuốc.

Như vậy, có thể hiểu các khuyến nghị của WHO như sau: ở người lớn mắc bệnh béo phì, liệu pháp GLP-1 có thể được sử dụng như một phương pháp điều trị béo phì lâu dài. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, việc WHO đưa ra các khuyến nghị có điều kiện cho thấy tác dụng của liệu pháp này không quá vượt trội. Theo các nhà nghiên cứu các dữ liệu về hiệu quả, độ ăn toàn, liều lượng, duy trì và ngừng thuốc vẫn đang trong quá trình thử nghiệm. Chi phí của liệu pháp này cũng đang ở mức cao trong khi hệ thống y tế và những tác động tiềm ẩn về công bằng còn chưa có sự chuẩn bị đầy đủ.

Tuy nhiên, béo phì là một vấn đề sức khỏe cộng đồng tương đối mới nhưng đang gia tăng ở tất cả các quốc gia. Béo phì phát sinh từ một loạt các tương tác phức tạp ở mỗi cá nhân, bao gồm di truyền, thần kinh học và hành vi ăn uống, cũng như môi trường gây béo phì do sự thay đổi trong chế độ ăn uống, hoạt động và lối sống cùng với quá trình toàn cầu hóa và công nghiệp hóa sản xuất và tiếp thị thực phẩm.

Được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa là một căn bệnh mạn tính và tái phát, béo phì là một thách thức ngày càng tăng đối với sức khỏe cộng đồng. Số ca mắc bệnh đang gia tăng ở hầu hết mọi quốc gia trên thế giới. Gánh nặng của tình trạng béo phì hiện nay là với hơn 1 tỷ người mắc và dự kiến sẽ tăng lên 2 tỷ vào năm 2030. Năm 2024, ước tính có 3,7 triệu ca tử vong liên quan đến béo phì do các bệnh không lây nhiễm, chiếm 12% tổng số ca tử vong do các bệnh không lây nhiễm trên toàn thế giới. Chi phí toàn cầu được dự đoán sẽ lên tới 3.000 tỷ USD/năm vào năm 2030 và ở một quốc gia có tỷ lệ béo phì là 30% thì căn bệnh này có thể chiếm tới 18% chi tiêu y tế quốc gia. Trong khi đó, hiện nay, việc sản xuất liệu pháp GLP-1 cũng chỉ có thể đáp ứng được khoảng 100 triệu người - chưa đến 10% số người hiện đang sống chung với bệnh béo phì. Việc giải quyết nhu cầu ở thì tương lai đòi hỏi những cách tiếp cận mới và đầy tham vọng, cho phép hành động đồng thời xây dựng nền tảng cho một hệ sinh thái quản lý béo phì toàn cầu tích hợp.

Theo các nhà nghiên cứu, liệu pháp GLP-1 không chỉ đánh dấu một bước đột phá khoa học. Chúng đại diện cho một chương mới trong quá trình chuyển đổi dần dần về mặt khái niệm trong cách xã hội tiếp cận béo phì - từ một "tình trạng lối sống" sang một căn bệnh mạn tính phức tạp, có thể phòng ngừa và điều trị được. Việc WHO đưa ra hướng dẫn về một phương pháp điều trị hiệu quả này có thể thúc đẩy việc xây dựng một hệ sinh thái tích hợp, định nghĩa lại việc nâng cao sức khỏe, phòng ngừa bệnh tật và chăm sóc, tập trung vào sự công bằng.

Mới đây, Chính phủ Hoa Kỳ đã công bố hướng dẫn cập nhật về chế độ ăn uống tốt cho sức khỏe với mô hình một tháp dinh dưỡng đảo ngược, trong đó thịt bò bít tết, sữa nguyên kem và phô mai nằm gần đỉnh, còn ngũ cốc nguyên hạt ở đáy. Hướng dẫn này khuyến khích sử dụng thực phẩm giàu chất béo bão hòa, ăn nhiều protein hơn nhưng giới hạn nghiêm ngặt hơn đối với đường bổ sung, bao gồm cả việc đề xuất trẻ em không nên ăn đường cho đến khi 11 tuổi.

Khá nhiều ý kiến đặt mối nghi ngờ với tháp dinh dưỡng đảo ngược này, kể cả từ các chuyên gia dinh dưỡng có tên tuổi. Tuy nhiên, tháp dinh dưỡng này cũng được nhiều chuyên gia y tế đánh giá cao nhờ cơ chế kiểm soát cân nặng, tránh nguy cơ béo phì. Và khi béo phì đang được coi là một đại dịch y tế, giảm cân đang là gánh nặng với nhiều người, thì việc xây dựng một chế độ dinh dưỡng mới phù hợp sẽ giúp cộng đồng kiểm soát được các yếu tố rủi ro, kiểm soát đại dịch.