"Tôi là ai" & hai tầng bản sắc con người

Trong thời đại ngày nay, không ít người vẫn đang loay hoay đi tìm chính bản sắc cá nhân của mình

Có lẽ nhiều người từng trải qua cảm giác bị người khác phủ nhận khả năng hoặc con người của mình. Đó có thể là lời nhận xét vô tình của một giáo viên, sự nghi ngờ từ người thân hay những định kiến trong xã hội. Những trải nghiệm ấy thường để lại một câu hỏi lớn: Rốt cuộc, ai mới là người quyết định chúng ta là ai? Triết học từ lâu đã tìm cách trả lời câu hỏi này và đưa ra hai cách tiếp cận tưởng chừng đối lập.

Theo các nhà triết học hiện sinh, con người không bị ràng buộc bởi một bản chất có sẵn. Mỗi cá nhân dần định hình bản thân thông qua lựa chọn, hành động và những giá trị mình theo đuổi. Nói cách khác, con người không chỉ khám phá mà còn tự tạo nên chính mình.

Ngược lại, nhiều nhà triết học nữ quyền cho rằng bản sắc cá nhân không hoàn toàn là lựa chọn riêng. Xã hội, văn hóa và cách người khác nhìn nhận cũng góp phần quyết định một người là ai. Chúng ta luôn sống trong những khuôn khổ được cộng đồng tạo ra và không thể tách rời khỏi chúng. Thực tế, cả hai quan điểm đều phản ánh một phần sự thật.

Có thể hình dung bản sắc của mỗi người gồm hai tầng. Tầng thứ nhất là bản sắc xã hội, tức những gì có thể được người khác xác nhận như nghề nghiệp, quốc tịch, tôn giáo hay vai trò trong cộng đồng. Để được công nhận là bác sĩ, thì một người phải hoàn thành quá trình đào tạo, vượt qua các kỳ thi và đáp ứng những tiêu chuẩn nghề nghiệp đã được xã hội đặt ra. Chỉ mong muốn hay cảm thấy mình phù hợp với nghề là chưa đủ.

Những tiêu chuẩn này không phải lúc nào cũng dễ tiếp cận. Trong nhiều giai đoạn lịch sử, giới tính, chủng tộc hay xuất thân từng khiến không ít người bị ngăn cản theo đuổi nghề nghiệp hoặc vị trí xã hội mà họ mong muốn. Điều đó cho thấy việc được công nhận không chỉ phụ thuộc vào nỗ lực cá nhân mà còn chịu ảnh hưởng của các điều kiện xã hội.

Tầng thứ hai là bản sắc nội tại, phản ánh những giá trị, niềm tin và điều mỗi người cảm thấy gắn bó sâu sắc với con người mình. Đây là phần không thể nhìn thấy bằng mắt thường và cũng không dễ đánh giá từ bên ngoài. Một người có thể cảm nhận mình là người sáng tạo, nhà giáo hay nghệ sĩ ngay cả khi chưa từng làm công việc đó.

Điều đáng chú ý là bản sắc nội tại không đơn thuần là thứ được lựa chọn hay được phát hiện. Đó là kết quả của quá trình tự khám phá, trải nghiệm và trưởng thành. Con người vừa tìm hiểu chính mình vừa từng bước định hình con người mình muốn trở thành. Vấn đề nảy sinh khi hai tầng bản sắc này không thống nhất.

Điều này có thể gặp ở nhiều hoàn cảnh khác nhau. Một người luôn khao khát trở thành nghệ sĩ nhưng buộc phải theo nghề khác vì áp lực cuộc sống. Một người cảm thấy bản thân thuộc về một giới tính khác với giới tính được gán khi sinh nhưng không được xã hội công nhận. Hoặc đơn giản là một người có những phẩm chất tích cực nhưng liên tục bị đánh giá qua định kiến.

Khoảng cách giữa con người thật và cách xã hội nhìn nhận có thể tạo ra cảm giác cô lập, mất kết nối với bản thân, thậm chí ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần. Nhiều nghiên cứu cho thấy việc được người khác công nhận và tôn trọng bản sắc cá nhân có liên quan đến mức độ hài lòng trong cuộc sống, lòng tự trọng và khả năng thích ứng với căng thẳng.

Tuy nhiên, không phải mọi ranh giới xã hội đều nên bị xóa bỏ. Một số danh xưng như bác sĩ, luật sư hay phi công cần đi kèm những tiêu chuẩn rõ ràng để bảo đảm an toàn và chất lượng chuyên môn. Việc duy trì các điều kiện này mang lại lợi ích cho cả cộng đồng.

Điều quan trọng là cần phân biệt giữa những tiêu chuẩn cần thiết để bảo vệ lợi ích xã hội với những rào cản xuất phát từ định kiến. Khi một người có đủ năng lực, phẩm chất hoặc đang sống đúng với bản sắc của mình, việc được nhìn nhận và đối xử công bằng sẽ giúp họ phát huy tốt hơn tiềm năng cũng như cảm thấy gắn kết với cuộc sống.

Có lẽ không ai hoàn toàn kiểm soát được cách xã hội đánh giá mình. Nhưng mỗi người đều có quyền khám phá bản thân và sống chân thực với những giá trị mình theo đuổi. Đồng thời, xã hội cũng có thể góp phần thu hẹp khoảng cách giữa con người thật và sự công nhận bằng cách giảm bớt những định kiến không cần thiết.

Được người khác nhìn nhận đúng với con người thật của mình không chỉ mang lại cảm giác được tôn trọng. Đó còn là nền tảng để mỗi cá nhân cảm thấy mình thuộc về cộng đồng, sống nhất quán với bản thân và xây dựng một sức khỏe tinh thần bền vững hơn.

 

Các vấn đề tâm lý hậu sản ngoài trầm cảm mà cha mẹ cần biết

“Né tránh giao tiếp” hay "thao túng tâm lý", hành vi nào đáng lo ngại hơn?

Tâm lý bi quan ảnh hưởng thế nào tới sức khoẻ tinh thần?

Infographic: Tự lập độc hại - Khi sự mạnh mẽ trở thành gánh nặng tâm lý