Cây quen, thuốc quý: Cây xạ đen

Cây xạ đen chứa nhiều thành phần có lợi cho sức khỏe

Nguồn gốc và phân bố

Theo cuốn “Thực phẩm chức năng” (NXB Y học, 2019) - PGS.TS Trần Đáng, Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm chức năng Việt Nam chủ biên, xạ đen có tên khoa học Celastrus hindsii Benth et Hook, thuộc họ Dây gối (Celastraceae). Cây còn được biết đến với nhiều tên gọi khác như bách giải, đồng triều, thanh giang đằng hay “cây ung thư” theo cách gọi của người Mường.

Tại Việt Nam, xạ đen phân bố chủ yếu ở các tỉnh như Phú Thọ, Ninh Bình, Quảng Ninh, TP. Huế và khu vực Tây Nguyên.

Đặc điểm thực vật

Xạ đen là cây dây leo thân gỗ, chiều dài có thể đạt 3-10m. Lá mọc so le, mép có răng cưa. Hoa nhỏ, màu trắng, mọc thành chùm ở đầu cành hoặc nách lá. Quả hình trứng, khi chín tách thành từng mảnh, bên trong có hạt màu hồng.

Bộ phận dùng

Phần thân và lá xạ đen được sử dụng phổ biến nhất. Ngoài ra, một số bài thuốc còn dùng cả cành và rễ tùy mục đích điều trị.

Thành phần hóa học

Xạ đen chứa nhiều hợp chất sinh học quan trọng như flavonoid, polyphenol, triterpenoid, quinone, tannin và cyanoglycoside - có hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm và hỗ trợ bảo vệ tế bào trước tác động của các gốc tự do.

Tác dụng dược lý

Theo y học hiện đại

Nhiều nghiên cứu cho thấy xạ đen có các hoạt tính sinh học đáng chú ý:

• Chống oxy hóa: Các hợp chất flavonoid và polyphenol giúp trung hòa gốc tự do, bảo vệ tế bào.
• Hỗ trợ phòng ngừa khối u: Một số hoạt chất có khả năng ức chế sự phát triển của tế bào bất thường và hạn chế quá trình di căn.
• Bảo vệ gan: Xạ đen giúp tăng cường chức năng giải độc của gan, hỗ trợ điều trị các bệnh như viêm gan, gan nhiễm mỡ hoặc xơ gan.
• Tăng cường miễn dịch: Dược liệu này góp phần nâng cao sức đề kháng, hỗ trợ cơ thể chống lại vi khuẩn, virus.
• Hỗ trợ sức khỏe tim mạch: Có thể giúp hạ huyết áp, giảm cholesterol và hạn chế xơ vữa động mạch.
• Ổn định đường huyết: Một số hoạt chất hỗ trợ kiểm soát đường huyết và cải thiện tình trạng kháng insulin.

Theo y học cổ truyền

Theo kinh nghiệm dân gian, xạ đen có vị đắng, tính hàn, thường được dùng để:

• Thanh nhiệt, giải độc.
• Hỗ trợ điều trị các bệnh về gan.
• Giảm viêm, tiêu u.
• An thần và giảm đau.

Đặc biệt, người Mường từ lâu đã sử dụng xạ đen trong các bài thuốc hỗ trợ điều trị bệnh gan và các khối u.

Lưu ý khi sử dụng 

Xạ đen và xạ vàng có nhiều đặc điểm dễ gây nhầm lẫn, đặc biệt khi đã phơi khô. Để giúp độc giả nhận diện rõ hơn, có thể tham khảo bảng so sánh dưới đây.

Trong quá trình dùng xạ đen, không nên sử dụng rượu, bia, thuốc lá và các chất kích thích khác, vì có thể làm giảm tác dụng của dược liệu.

Thông tin về dược liệu chỉ mang tính tham khảo; trong mọi trường hợp, cần tham vấn ý kiến chuyên môn y tế trước khi sử dụng.

 

Cây quen, thuốc quý: Cây nhàu

Cây quen, thuốc quý: Cỏ roi ngựa

Cây quen, thuốc quý: Cà gai leo

Cây quen, thuốc quý: Bông mã đề