Vì sao nhiều cha mẹ yêu con vẫn rơi vào cách nuôi dạy quá kiểm soát?

Dù đều xuất phát từ tình yêu con, nhưng nhiều bậc cha mẹ lại vô tình kiểm soát con quá mức

Không có cha mẹ nào muốn làm tổn thương con. Thế nhưng, trên thực tế, không ít người vì quá lo lắng cho tương lai của con lại vô tình lựa chọn cách nuôi dạy mang tính kiểm soát, áp đặt. Điều này xuất phát từ mong muốn rất quen thuộc: con ngoan ngoãn, học giỏi, có cuộc sống ổn định và tránh được những rủi ro.

Trong tâm lý học, phong cách này được gọi là nuôi dạy độc đoán (authoritarian parenting). Từ những năm 1960, nhà tâm lý học người Mỹ Diana Baumrind đã mô tả đây là kiểu cha mẹ đặt ra nhiều yêu cầu nhưng ít quan tâm đến nhu cầu cảm xúc của con. Trẻ được kỳ vọng phải tuân thủ tuyệt đối các quy tắc, trong khi việc giải thích, lắng nghe hay đối thoại thường bị xem nhẹ.

Không phải mọi biểu hiện của cách nuôi dạy độc đoán đều là la mắng hay bạo lực. Đôi khi, nó xuất hiện dưới những hành động rất phổ biến như chỉ khen con khi đạt thành tích cao, phủ nhận cảm xúc của trẻ, hoặc kết thúc mọi tranh luận bằng câu nói: "Vì bố mẹ nói thế". Theo các chuyên gia, những cách ứng xử này dễ khiến trẻ hiểu rằng tình yêu thương phải được đánh đổi bằng sự vâng lời hoặc thành tích.

Trong thực hành lâm sàng, nhiều nhà tâm lý ghi nhận không ít người trưởng thành vẫn mang theo những tổn thương từ tuổi thơ. Có người bị ép theo đuổi môn thể thao hay ngành nghề mình không yêu thích để đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ. Có người không dám đặt câu hỏi hay bày tỏ quan điểm vì luôn sợ bị chê trách hoặc làm bố mẹ thất vọng. Những trải nghiệm đó có thể khiến trẻ dần che giấu cảm xúc thật, sống theo hình mẫu người khác mong muốn thay vì khám phá bản thân.

Điều đáng nói là xu hướng kiểm soát này thường bắt nguồn từ nỗi lo của cha mẹ. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng lớn, nhiều người sợ con bị tụt lại phía sau nên cố gắng sắp xếp mọi thứ thật hoàn hảo: lịch học kín mít, hoạt động ngoại khóa liên tục, theo dõi sát việc học, giấc ngủ, thời gian sử dụng điện thoại hay các mối quan hệ của con. Một số phụ huynh còn tạo ra môi trường quá an toàn, cố gắng loại bỏ mọi thất bại, xung đột hoặc cảm xúc tiêu cực khỏi cuộc sống của trẻ. Tuy nhiên, điều này cũng có thể khiến trẻ thiếu cơ hội học cách thích nghi và giải quyết khó khăn.

Những thói quen nuôi dạy không tốt của cha mẹ trong những năm tháng đầu đời hoàn toàn có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý của trẻ sau này.

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra những hệ quả của việc kiểm soát tâm lý quá mức. Một phân tích tổng hợp năm 2016 cho thấy các hình thức gây áp lực như khiến trẻ cảm thấy tội lỗi, xấu hổ hoặc chỉ thể hiện tình yêu khi con đáp ứng kỳ vọng có liên quan đến nguy cơ cao hơn mắc lo âu, trầm cảm và các vấn đề cảm xúc ở trẻ em, thanh thiếu niên. Những nghiên cứu khác cũng ghi nhận mối liên hệ giữa sự bảo bọc quá mức với khả năng tự lập kém, thiếu tự tin và khó điều chỉnh cảm xúc khi trưởng thành.

Theo đó, điều trẻ cần không phải là sự tự do tuyệt đối hay kỷ luật cứng nhắc, mà là những giới hạn rõ ràng đi kèm sự thấu hiểu. Baumrind gọi đây là phong cách nuôi dạy có thẩm quyền (authoritative parenting). Cha mẹ vẫn đặt ra quy tắc và kỳ vọng, nhưng sẵn sàng giải thích lý do, lắng nghe cảm xúc của con và điều chỉnh cách tiếp cận phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

Bên cạnh đó, TS. Dan Siegel -  Chuyên gia Thần kinh học đồng thời cũng là bác sĩ tâm thần (Mỹ) đã nhấn mạnh vai trò của "nuôi dạy tỉnh thức", trong đó cha mẹ trước hết cần nhận diện cảm xúc của chính mình, sau đó đồng hành cùng con thay vì phản ứng bằng sự tức giận hay áp đặt. Đôi khi, điều trẻ cần không phải là một lời dạy dỗ ngay lập tức mà chỉ đơn giản là một người lớn sẵn sàng ở bên, lắng nghe và giúp trẻ gọi tên cảm xúc của mình.

Quan điểm này cũng tương đồng với khái niệm "tình yêu thương vô điều kiện" mà nhà tâm lý học Carl Rogers (Mỹ) đề cập. Theo đó, cha mẹ có thể không đồng tình với hành vi của con, nhưng vẫn khẳng định tình yêu dành cho con không phụ thuộc vào điểm số, thành tích hay việc con có trở thành người như cha mẹ kỳ vọng hay không. Điều này không đồng nghĩa với việc bỏ qua sai lầm. Khi trẻ có hành vi nguy hiểm, cha mẹ vẫn cần đưa ra hậu quả hợp lý để giúp con hiểu trách nhiệm. Tuy nhiên, mục tiêu là giúp trẻ học hỏi và trưởng thành, thay vì chỉ khiến trẻ sợ hãi hay phục tùng.

Nhìn chung, nuôi dạy con chưa bao giờ là hành trình dễ dàng, đặc biệt trong một thế giới đầy biến động. Song, các chuyên gia cho rằng điều quý giá nhất cha mẹ có thể trao cho con không phải là một cuộc đời được sắp đặt hoàn hảo, mà là sự tự tin để đối mặt với thử thách, khả năng tự đưa ra quyết định và niềm tin rằng mình luôn được yêu thương, ngay cả khi không hoàn hảo.

 

Khoa học nói gì về phong cách nuôi dạy con cái?

Những sai lầm thường gặp trong chăm sóc và nuôi dạy con cái

7 điều bố nên làm để nuôi dạy con gái mạnh mẽ

Những nguyên tắc nuôi dạy con nên Người