Bộ Y tế: Đề xuất bổ sung nguồn tạng ghép từ người chết tuần hoàn

Các y bác sĩ thực hiện nghi thức tưởng niệm tri ân người hiến tạng tại Bệnh viện Bạch Mai - Ảnh: Thế Anh/Sức Khỏe+.

Nếu được thông qua, quy định mới sẽ mở thêm nguồn tạng cho hoạt động ghép tạng trong bối cảnh nhu cầu của người bệnh còn rất lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu chặt chẽ về xác định tình trạng tử vong và điều kiện lấy mô, tạng.

Theo đó, Bộ Y tế đang lấy ý kiến dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác, trong đó một trong những nội dung đáng chú ý là đề xuất bổ sung nguồn hiến mô, bộ phận cơ thể từ người sau khi chết tuần hoàn.

Sau hai thập kỷ, ghép tạng tại Việt Nam đã đạt những bước tiến đáng kể, nhưng nguồn tạng vẫn là điểm nghẽn đối với nhiều người bệnh đang chờ được cứu chữa. Sửa luật vì thế không chỉ là câu chuyện mở rộng nguồn hiến, mà còn phải dựng lên những hàng rào pháp lý đủ chặt để bảo vệ người hiến, giữ nguyên tắc tự nguyện và ngăn chặn mọi hình thức mua bán, ép buộc, trục lợi từ hoạt động hiến, ghép mô và bộ phận cơ thể người. 

Hơn 11.000 ca ghép tạng trong 20 năm

Sau 20 năm thi hành, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho lĩnh vực ghép tạng tại Việt Nam. Cùng với sự phát triển của kỹ thuật y khoa, số lượng ca ghép không ngừng gia tăng, mang lại cơ hội sống cho nhiều người mắc bệnh hiểm nghèo.

Theo Bộ Y tế, đến hiện tại cả nước đã thực hiện hơn 11.000 ca ghép bộ phận cơ thể người. Trong đó, ghép thận chiếm số lượng lớn nhất với gần 10.000 ca, tiếp đến là hơn 1.000 ca ghép gan, 177 ca ghép tim và 27 ca ghép phổi. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai sau hai thập kỷ cũng cho thấy nhiều vấn đề cần tiếp tục tháo gỡ, đặc biệt là nguồn mô, tạng phục vụ ghép.

Một trong những khoảng trống được Bộ Y tế chỉ ra là chưa có hành lang pháp lý đối với việc hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết tuần hoàn.

Pháp luật hiện hành mới quy định lấy mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết não, trong khi nguồn tạng từ người chết tuần hoàn đã được khai thác tại nhiều quốc gia. Năm 2024, tạng hiến từ người sau khi chết tuần hoàn chiếm khoảng 28% tổng số tạng hiến trên thế giới.

Từ thực tế này, dự thảo luật đề xuất bổ sung quy định về hiến, lấy mô, bộ phận cơ thể người sau khi chết tuần hoàn. Đây được kỳ vọng trở thành một hướng mở rộng nguồn tạng ghép, tạo thêm cơ hội điều trị cho những người bệnh đang chờ được ghép mô, bộ phận cơ thể.

Dự thảo đồng thời phân định rõ hai khái niệm chết não và chết tuần hoàn.

Chết não là tình trạng toàn bộ não bị tổn thương nặng, chức năng của não đã ngừng hoạt động và người chết não không thể sống lại. Trong khi đó, chết tuần hoàn là tình trạng mất chức năng tuần hoàn, hô hấp không thể phục hồi và người chết tuần hoàn không thể sống lại.

Việc xác định chính xác chết não hoặc chết tuần hoàn là cơ sở pháp lý quan trọng để tiến hành lấy mô, bộ phận cơ thể người. Do tính chất đặc biệt của hoạt động này, dự thảo đặt ra các yêu cầu chuyên môn chặt chẽ nhằm bảo đảm việc xác định tử vong được thực hiện khách quan, chính xác trước khi tiến hành lấy mô, tạng.

Không chỉ mở rộng nguồn hiến, dự thảo còn đề xuất những quy định đáng chú ý liên quan đến độ tuổi của người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống, quyền lợi dành cho người đã hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, mở rộng quy định về hiến mô, tế bào.

18 tuổi hiến cho người thân, 25 tuổi hiến cho người ngoài gia đình

Trong quá trình sửa luật, độ tuổi của người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cũng được Bộ Y tế dành sự quan tâm đặc biệt.

Theo quy định hiện hành, người từ đủ 18 tuổi trở lên, có đầy đủ năng lực hành vi dân sự có quyền hiến mô, bộ phận cơ thể của mình khi còn sống, sau khi chết và hiến xác.

Tuy nhiên, dự thảo cho rằng quy định chung về độ tuổi này chưa phân định giữa người hiến cho thành viên gia đình và người hiến cho người không có quan hệ gia đình. Đây là vấn đề cần được xem xét trong bối cảnh phần lớn số ca ghép tại Việt Nam hiện nay sử dụng nguồn tạng từ người hiến sống.

Theo Bộ Y tế, người từ đủ 18 tuổi có thể vẫn đang trong quá trình phát triển về thể chất và nhận thức, nghề nghiệp, thu nhập chưa ổn định. Trong khi đó, quyết định hiến một bộ phận cơ thể khi còn sống là quyết định có ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe của chính người hiến.

Dự thảo dẫn thông tin của Tổ chức Y tế thế giới cho thấy các vùng não liên quan đến khả năng phán đoán tiếp tục phát triển đến giữa độ tuổi 20. Chức năng thận đạt mức tối đa trong khoảng 20-30 tuổi và bắt đầu suy giảm sau tuổi 40.

Đáng chú ý, người hiến thận trong độ tuổi 18-25 được dẫn là có nguy cơ mắc bệnh thận mạn trong 20-30 năm sau cao hơn đáng kể. Nguy cơ trọn đời được ước tính khoảng 0,3-0,5%, so với 0,03% ở dân số chung.

Thực tế hiện nay ghép từ người hiến sống chiếm khoảng 94% tổng số ca ghép tại Việt Nam, tiềm ẩn nguy cơ mua bán, ép buộc. Từ những vấn đề trên, dự thảo đề xuất tách riêng điều kiện về độ tuổi đối với người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống.

Theo đó, người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho thành viên gia đình phải từ đủ 18 tuổi trở lên. Trong trường hợp hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho người không phải thành viên gia đình, người hiến phải từ đủ 25 tuổi trở lên.

Đề xuất người dưới 18 tuổi được hiến tạng sau chết não, chết tuần hoàn

Bộ Y tế cũng đề xuất bổ sung trường hợp hiến bộ phận cơ thể người sau chết tuần hoàn. Theo luật hiện hành, chỉ trường hợp chết não mới được hiến bộ phận cơ thể người.

Đồng thời bổ sung người dưới 18 tuổi được hiến bộ phận cơ thể người sau khi chết trong một số trường hợp nhất định.

Cụ thể, Bộ Y tế đề xuất đối với trường hợp hiến bộ phận cơ thể người sau khi chết não, chết tuần hoàn phải là người từ đủ 18 tuổi trở lên và đã đăng ký hiến tạng.

Trường hợp không có đăng ký hiến thì phải có nguyện vọng trước khi chết thể hiện bằng lời nói với cha, mẹ hoặc người giám hộ hoặc bằng văn bản và được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý. Cha mẹ hoặc người giám hộ phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về nguyện vọng của người hiến.

Trường hợp người dưới 18 tuổi hiến bộ phận cơ thể sau khi chết phải có nguyện vọng trước khi chết thể hiện bằng lời nói với cha, mẹ hoặc người giám hộ hoặc bằng văn bản và được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý.

Mở rộng quy định về hiến mô, tế bào và quyền lợi của người hiến

 

Bệnh viện Chợ Rẫy và dấu mốc lịch sử về ghép tạng

Gan lợn biến đổi gene: Giải pháp cho bệnh nhân suy gan chờ ghép tạng?

Việt Nam ghi nhận thêm nhiều thành tựu ghép tạng

Gặp lại bệnh nhân đầu tiên được ghép tạng từ người hiến chết não sau 14 năm

Theo dự thảo, người từ đủ 18 tuổi trở lên được hiến mô, tế bào khi còn sống. Với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi, việc hiến tế bào hoặc mô có khả năng tái tạo để điều trị chỉ được thực hiện khi có sự đồng ý của người hiến và người đại diện.

Trường hợp người dưới 15 tuổi, dự thảo cho phép hiến tế bào hoặc mô có khả năng tái sinh để điều trị khi có sự đồng ý của người đại diện.

Các quy định này cho thấy dự thảo đang hướng tới việc phân loại cụ thể hơn thay vì áp dụng một điều kiện chung cho tất cả các hình thức hiến mô, tế bào và bộ phận cơ thể.

Đối với lĩnh vực hỗ trợ sinh sản, dự thảo quy định nam từ đủ 20 tuổi trở lên được hiến tinh trùng; nữ từ đủ 18 tuổi trở lên được hiến noãn. Cặp vợ chồng có phôi dư nhưng không còn nhu cầu sử dụng có thể hiến phôi.

Những nội dung này mở rộng phạm vi điều chỉnh của luật, đưa các hoạt động liên quan đến tế bào, mô và sản phẩm sinh học vào một khung pháp lý thống nhất hơn.

Bên cạnh quy định về độ tuổi, dự thảo Luật cũng đề xuất các quyền lợi dành cho người đã hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống. Cụ thể, người đã hiến bộ phận cơ thể khi còn sống được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau khi thực hiện việc hiến bộ phận cơ thể người tại cơ sở y tế; được khám sức khỏe định kỳ miễn phí; được cấp thẻ BHYT miễn phí. 

Ngoài ra, người đã hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cũng được ưu tiên ghép mô, bộ phận cơ thể người khi có chỉ định ghép của cơ sở y tế và được trao chứng nhận đã hiến mô, bộ phận cơ thể theo quy định của Bộ trưởng Bộ Y tế.

Người đã hiến mô, bộ phận cơ thể sau chết não, chết tuần hoàn và hiến xác được thực hiện chế độ tổ chức tang lễ, mai táng di hài; được trao chứng nhận đã hiến mô, bộ phận cơ thể theo quy định của Bộ trưởng Bộ Y tế.

Bộ trưởng Bộ Y tế được giao phối hợp với các cơ quan liên quan quy định cụ thể về các quyền lợi này. Bộ trưởng Bộ Tài chính quy định cụ thể chế độ tài chính về chăm sóc, phục hồi sức khỏe, khám sức khỏe định kỳ, cấp thẻ BHYT miễn phí cho người đã hiến bộ phận cơ thể và các nội dung liên quan.

 

Hoàn thiện pháp lý để bảo vệ người hiến và đơn giản hóa thủ tục hành chính

- Đa dạng hóa, đơn giản hóa phương thức đăng ký, thay đổi, hủy đăng ký hiến thông qua hình thức trực tuyến trên Hệ thống thông tin về quản lý mô, bộ phận cơ thể người và Cổng dịch vụ công quốc gia, tích hợp VNeID, giảm rào cản về thời gian và địa lý cho người dân.

- Đơn giản hóa điều kiện đối với cơ sở lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người (bỏ yêu cầu “đơn vị ghép thực nghiệm”) và thủ tục xác định chết não (bỏ yêu cầu bắt buộc chuyên gia giám định pháp y).

- Pháp luật về máu, tế bào và các sản phẩm từ tế bào, mô cũng cần được hoàn thiện. Luật hiện hành chưa điều chỉnh thống nhất hoạt động hiến, lấy và ứng dụng tế bào gốc; truyền máu và ghép tủy cũng nằm ngoài phạm vi điều chỉnh của luật.

- Cùng với đó là bài toán chính sách và tài chính. Bộ Y tế cho rằng vẫn còn thiếu cơ chế tài chính rõ ràng cho hoạt động hồi sức, bảo quản, vận chuyển, xét nghiệm sàng lọc và điều phối mô, bộ phận cơ thể người.