Vì sao thời gian trôi nhanh hơn khi ta trưởng thành?

Vì sao càng lớn, càng thấy thời gian trôi đi nhanh hơn...?

Những ngày Hè thời thơ ấu thường mang cảm giác dài vô tận. Một kỳ nghỉ giữa hai năm học có thể chứa đầy những khám phá nhỏ bé nhưng đáng nhớ: một tổ chim trong vườn, cuộc chạy đua với anh chị em, hay que kem đầu tiên của mùa Hè. Mỗi sự kiện dường như chiếm trọn một khoảng không gian rộng lớn trong ký ức.

Trái lại, khi trưởng thành, nhiều người nhận thấy thời gian dường như tăng tốc. Trong một khảo sát năm 2024, các nhà tâm lý học ghi nhận rằng phần lớn người tham gia đều cảm thấy mùa lễ hội đến nhanh hơn qua từng năm. Cảm giác “mới đó đã hết năm” trở nên quen thuộc với không ít người lớn.

Theo nhà tâm lý học Christopher Dwyer tại Đại học Công nghệ Shannon (Ireland), cảm nhận về thời gian chịu ảnh hưởng từ nhiều yếu tố. Với trẻ nhỏ, một năm chiếm tỷ lệ rất lớn trong toàn bộ quãng đời đã sống. Ba tháng nghỉ Hè có thể tương đương một phần đáng kể trải nghiệm sống của các em. Bên cạnh đó, trẻ em thay đổi nhanh chóng cả về thể chất lẫn tâm lý. Sự phát triển liên tục ấy khiến mỗi giai đoạn đều mang màu sắc khác biệt, tạo cảm giác thời gian kéo dài và trọn vẹn.

Một yếu tố quan trọng khác là tính mới lạ. Theo nhà tâm lý học Steven Taylor tại Đại học Leeds Beckett (Anh) đồng thời là tác giả cuốn Trải nghiệm mở rộng thời gian (Time Expansion Experiences), cho rằng những trải nghiệm lần đầu có xu hướng “kéo giãn” thời gian trong nhận thức. Lần đầu đi sở thú, lần đầu thử một món ăn lạ, hay lần đầu bước vào môi trường mới đều đòi hỏi não bộ xử lý nhiều thông tin hơn. Khi đó, ký ức được ghi nhận dày đặc, khiến quãng thời gian ấy khi nhìn lại có cảm giác dài hơn thực tế.

Cơ chế này không chỉ xuất hiện ở trẻ em. Chuyên gia Taylor từng chia sẻ trải nghiệm cá nhân khi chuyển từ Anh sang Đông Đức sau khi Bức tường Berlin sụp đổ. Việc sống trong một nền văn hóa mới, học ngôn ngữ mới và bước vào một mối quan hệ nghiêm túc đầu tiên khiến ông có cảm giác như đã trải qua nhiều năm chỉ trong vài tháng. Sự dồn dập của trải nghiệm mới khiến ký ức trở nên phong phú, từ đó làm thay đổi nhận thức về độ dài thời gian.

Ngược lại, khi cuộc sống bước vào quỹ đạo quen thuộc, thời gian dường như rút ngắn lại. Những ngày lặp lại với lịch trình tương tự khiến não bộ ít ghi nhận chi tiết mới. Khi nhìn lại, khoảng thời gian ấy có thể trở nên “mờ nhạt”, tạo cảm giác như trôi qua rất nhanh.

Một số tình huống đặc biệt cũng có thể làm thay đổi cảm nhận về thời gian. Nghiên cứu về những người sống sót sau tai nạn hoặc thảm họa cho thấy họ thường mô tả thời gian như chậm lại trong khoảnh khắc nguy hiểm. Tuy nhiên, đây là phản ứng sinh tồn của não bộ trong trạng thái căng thẳng cao độ, không phải điều mà con người mong muốn để “kéo dài” cuộc sống. Tương tự, lo âu hoặc buồn chán kéo dài có thể khiến từng phút trở nên nặng nề, nhưng đó không phải là cảm giác sung túc mà nhiều người tìm kiếm.

Các chuyên gia cho rằng chìa khóa nằm ở việc chủ động tạo ra sự mới mẻ trong đời sống thường ngày. Du lịch là một ví dụ điển hình, bởi môi trường mới buộc não bộ phải thích nghi liên tục. Tuy nhiên, không nhất thiết phải đến một quốc gia xa xôi. Một khu phố khác trong thành phố, một tuyến đường mới để đi làm, hay một món ăn chưa từng thử cũng có thể tạo nên khác biệt.

Chuyên gia Dwyer gợi ý rằng việc học một kỹ năng mới là cách thiết thực để làm phong phú trải nghiệm mà không đòi hỏi chi phí lớn. Đó có thể là vẽ tranh, học một nhạc cụ, trồng cây, hoặc tìm hiểu một lĩnh vực kiến thức mới. Điều quan trọng không phải mức độ “ngoạn mục” của trải nghiệm, mà là khả năng phá vỡ sự lặp lại thường nhật.

Tuy nhiên, não bộ có xu hướng thích nghi nhanh. Những điều từng mới mẻ rồi cũng trở nên quen thuộc. Vì vậy, thay đổi cần được duy trì ở mức vừa phải và liên tục, thay vì những biến động cực đoan trong thời gian ngắn.

Bên cạnh đó, một hướng tiếp cận khác được nghiên cứu là thực hành chánh niệm. Khi con người chú tâm hơn vào trải nghiệm hiện tại, ghi nhận rõ ràng cảm xúc và giác quan của mình, thời gian có thể được cảm nhận sâu sắc hơn. Trạng thái ý thức cởi mở giúp từng khoảnh khắc trở nên “dày” hơn về mặt trải nghiệm, thay vì trôi qua một cách vô thức.

Cuối cùng, cảm giác thời gian chậm hay nhanh phần lớn được định hình khi nhìn lại quá khứ. Một giai đoạn giàu trải nghiệm, nhiều ký ức chi tiết thường tạo ấn tượng dài và trọn vẹn. Do đó, thay vì tìm cách kiểm soát đồng hồ, việc nuôi dưỡng sự tò mò, duy trì học hỏi và sống có ý thức có thể là cách thiết thực để làm đầy những năm tháng phía trước.

 

Infographic: Tự lập độc hại - Khi sự mạnh mẽ trở thành gánh nặng tâm lý

Tại sao nam giới ít tìm đến liệu pháp tâm lý?

Ốm nghén nặng làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề về tâm lý?

Cảm giác “tê liệt” sau một sự kiện bất ngờ là gì, ảnh hưởng thế nào tới tâm lý?