Những ổ chứa mầm bệnh vẫn đang âm thầm đe dọa con người

Nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm ở người có nguồn gốc từ động vật hoang dã

Hiểu nguồn gốc của các bệnh lây từ động vật sang người

Nhắc đến đại dịch COVID-19, bên cạnh những giả thuyết về nguồn gốc virus, chúng ta đều có cảm giác như mầm bệnh xuất hiện “từ hư không”. Đến nay các nhà khoa học vẫn chưa xác định chắc chắn virus gây COVID-19 ở người bắt nguồn từ đâu. Theo nghiên cứu đăng trên Wiley, dơi móng ngựa nhiều khả năng từng mang một chủng coronavirus tổ tiên, sau đó virus này có thể đã lây sang một vật chủ trung gian, như cầy hương, trước khi đến con người.

Trên thực tế, phần lớn các bệnh lây nhiễm ảnh hưởng đến con người đã tồn tại và tiến hóa trong thời gian rất dài. Chúng đã lây lan giữa các loài động vật trong hàng nghìn, thậm chí hàng triệu năm, trước khi “nhảy cóc” sang vật chủ là con người.

Nghiên cứu đăng trên Faculty Reviews cho thấy, các bệnh lây truyền từ động vật sang người (zoonotic disease) chiếm khoảng 60% tổng số bệnh truyền nhiễm đã biết ở người.  

Ngoài những “thủ phạm” quen thuộc như chuột gây bệnh như dịch hạch, vẫn còn nhiều căn bệnh ảnh hưởng đến con người có ổ chứa động vật không ngờ tới.

Những ổ chứa đang tiếp tục lây nhiễm cho con người

Bệnh Chagas

Bệnh Chagas phổ biến ở Mỹ Latinh và miền Nam nước Mỹ là một trong những bệnh lây truyền qua côn trùng điển hình. Bệnh xảy ra khi người mắc nhiễm ký sinh trùng Trypanosoma cruzi lây truyền qua phân của bọ xít hút máu Triatominae. Loài bọ này cắn vào mặt người vào ban đêm và thải phân chứa ký sinh trùng, xâm nhập qua vết cắn, mắt hoặc miệng.

Tuy nhiên, một số nghiên cứu cho thấy những loài như thú có túi opossum có thể đóng vai trò trong việc lan truyền bệnh này. Thú có túi thường sống gần khu dân cư và đôi khi tiết ra dịch từ tuyến mùi có chứa ký sinh trùng, làm ô nhiễm môi trường xung quanh.

Virus West Nile

Virus West Nile (Tây sông Nile), thuộc họ Flaviviridae, có quan hệ về kháng nguyên với virus viêm não Nhật Bản. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây bệnh do muỗi truyền ở châu Mỹ và trên toàn thế giới. Ít ai ngờ hàng chục loài chim, cá sấu, lạc đà không bướu, sói và nhiều loài khác, cũng có thể là vật chủ của loại virus này, theo một nghiên cứu đăng trên Springer Nature.  

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ, may mắn thay con người nhiều khả năng là vật chủ ngõ cụt của virus West Nile. Điều đó có nghĩa là sau khi nhiễm, chúng ta khó có thể truyền virus cho người khác, hoặc thậm chí cho muỗi đốt lại mình.

Bệnh phong

Bệnh phong do vi khuẩn Mycobacterium leprae gây ra và thường lây truyền từ người sang người. Theo chân những người di cư từ châu Âu đến Bắc và Nam Mỹ, bằng cách nào đó, bệnh phong lại lây sang loài tê tê chín sọc.

Kể từ đó, bệnh tồn tại dai dẳng trong quần thể tê tê, lây từ cá thể này sang cá thể khác suốt nhiều thế kỷ. Các bằng chứng cho thấy bệnh phong cũng có thể lây ngược từ tê tê sang người, thậm chí qua tiếp xúc với đất nơi tê tê đào hang và thải phân.

Bệnh Tularemia

Bệnh Tularemia hay còn gọi là bệnh sốt thỏ, nguyên nhân chính gây bệnh là do trực khuẩn Francisella tularensis gây ra. Bệnh có thể lây trực tiếp từ thỏ sang người, ngoài ra còn có các loài gặm nhấm, hoặc thậm chí là gấu.

Bên cạnh đó, ve và ruồi hươu cũng có thể đóng vai trò trung gian, truyền bệnh sau khi hút máu nhiễm khuẩn. Đây cũng là một bệnh rất dễ lây, từ lâu đã được nghiên cứu cho mục đích sử dụng như một loại vũ khí sinh học.

Vi khuẩn Vibrio vulnificus

Ăn hải sản tái, sống như hàu có thể gây ra nhiều rủi ro về sức khỏe. Trong một số trường hợp, chỉ cần dùng tay có vết xước xử lý hải sản bị nhiễm Vibrio vulnificus cũng đủ để con người mắc viêm cân mạc hoại tử, dẫn đến tình trạng được gọi là “vi khuẩn ăn thịt người”.

COVID-19, Nipah và bài học cho con người

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae là vật chủ tự nhiên của virus Nipah. Virus có thể lây truyền sang người qua tiếp xúc trực tiếp với động vật bị nhiễm bệnh như dơi, lợn hoặc ngựa. Sử dụng trái cây hoặc các sản phẩm từ trái cây, chẳng hạn như nước ép chà là tươi, bị nhiễm virus từ dơi ăn quả cũng có thể gây bệnh cho người.

Dựa trên thông tin hiện có, WHO đánh giá nguy cơ lây lan do virus Nipah ở cấp quốc gia, khu vực và toàn cầu là thấp. WHO sẽ tiếp tục theo dõi chặt chẽ tình hình ở Ấn Độ và các quốc gia khác, thường xuyên đánh giá rủi ro và hỗ trợ các cơ quan y tế địa phương.

Dơi là vật chủ tự nhiên của nhiều loại virus, đặc biệt là các virus mới nổi, nhờ vào sự kết hợp giữa đặc điểm sinh học, hệ miễn dịch độc đáo và quá trình tiến hóa lâu dài.

Theo bài báo của Gérald Larcher, Tổng thư ký Hiệp hội Nghiên cứu và Bảo vệ Động vật có vú Pháp đăng trên Bách khoa toàn thư về Môi trường (Encyclopedia of the Environment), trong lớp động vật có vú, loài dơi đặc biệt đa dạng và phong phú về số lượng.

Bên cạnh đó, không giống như con người hay các động vật có vú khác, hệ miễn dịch của dơi hoạt động liên tục nhưng ở mức độ thấp. Điều này giúp chúng kiểm soát virus mà không gây ra phản ứng viêm quá mức như "cơn bão cytokine", một hiện tượng thường gây tử vong ở người mắc COVID-19.

Khi bay, cơ thể dơi tạo ra quá trình trao đổi chất và thân nhiệt trên 38°C. Trạng thái tương tự như cơn sốt chính là cơ chế tự vệ tự nhiên, giúp ức chế sự phát triển của mầm bệnh. Khả năng bay cũng giúp dơi phát tán virus đi xa trên diện tích rộng và trong nhiều hệ sinh thái khác nhau.

So với kích thước cơ thể, dơi có tuổi thọ đặc biệt cao, giúp virus có cơ hội tồn tại lâu hơn và dễ dàng lây truyền qua nhiều thế hệ. Dơi còn thường sống tập trung trong các hang động với hàng triệu cá thể, tạo điều kiện lý tưởng cho virus lây lan nhanh chóng thông qua tiếp xúc vật lý hoặc sol khí.

Mặc dù dơi là vật chủ lý tưởng của nhiều mầm bệnh, chính các hoạt động xáo trộn hệ sinh thái của con người là nguyên nhân cốt lõi phá vỡ ranh giới tự nhiên và tạo điều kiện cho virus phát tán. Phá rừng, thâm canh nông nghiệp, đô thị hóa nhanh và buôn bán động vật hoang dã… đã xóa nhòa ranh giới ngăn cách giữa xã hội loài người và các mầm bệnh tự nhiên.

Để ngăn chặn các đại dịch tương lai, ông Larcher cho rằng cần phải hành động dựa trên cách tiếp cận "Một sức khỏe" (One Health), tức là kết hợp bảo vệ sức khỏe con người, động vật và cả sự bền vững của hệ sinh thái.

 

Podcast: Virus Nipah: Dấu hiệu nhận biết và cách phòng tránh

Việt Nam chưa ghi nhận ca mắc virus Nipah, nhiều nước kích hoạt tình trạng báo động

Những mầm bệnh mới nổi đe dọa an toàn thực phẩm

Những virus khiến giới chuyên môn lo ngại trong năm 2026