Vì sao bạn lại tỉnh giấc ngay trước khi chuông báo thức kêu?

Hiện tượng thức dậy ngay sát giờ được báo thức thường không quá hiếm gặp

Nhịp sinh học hoạt động ổn định

Nguyên nhân phổ biến và “lành mạnh” nhất là cơ thể đã thiết lập được lịch trình ngủ – thức đều đặn. Khi một người đi ngủ và thức dậy vào khung giờ tương đối cố định, ngủ đủ thời lượng cần thiết và cảm thấy tỉnh táo khi thức dậy, đồng hồ sinh học bên trong sẽ dần tự điều chỉnh để báo hiệu thời điểm thức giấc, ngay cả khi chưa có chuông báo thức.

Nhịp sinh học là hệ thống điều hòa chu kỳ ngủ – thức kéo dài khoảng 24 giờ của cơ thể. Hệ thống này chịu ảnh hưởng mạnh từ các tín hiệu môi trường, đặc biệt là ánh sáng. Khi trời tối, não bộ tăng tiết hormone melatonin giúp buồn ngủ. Ngược lại, ánh sáng buổi sáng, kể cả ánh nắng lọt qua rèm cửa, sẽ ức chế melatonin và kích hoạt trạng thái tỉnh táo.

Nếu nhịp sinh học được “cài đặt” ổn định, não bộ có thể chủ động đưa cơ thể ra khỏi giấc ngủ ở thời điểm gần sát giờ thức dậy quen thuộc. Trong trường hợp này, việc tỉnh giấc sớm vài phút không phải rối loạn mà là dấu hiệu cho thấy cơ thể đang thích nghi tốt với lịch sinh hoạt hiện tại.

Lo lắng âm thầm về việc phải thức dậy

Ở chiều ngược lại, việc thức giấc trước chuông báo thức cũng có thể bắt nguồn từ lo âu. Khi một người phải dậy sớm để đi công tác, dự họp quan trọng hoặc lo sợ ngủ quên, não bộ có xu hướng duy trì trạng thái cảnh giác ngay cả trong lúc ngủ.

Theo TS. Andrea Matsumura – Chuyên gia Y học Giấc ngủ (Mỹ), khi cơ thể “dự đoán” nhu cầu phải thức dậy sớm, nó có thể tăng tiết các hormone căng thẳng như cortisol hoặc ACTH (hormone vỏ thượng thận) nhằm chuẩn bị cho trạng thái tỉnh táo. Quá trình này đôi khi diễn ra trước thời điểm báo thức, khiến người ngủ tỉnh giấc sớm hơn dự kiến.

Trong nhiều trường hợp, người ngủ có thể thức giấc chập chờn nhiều lần trong đêm mà không ý thức được. Nếu tình trạng này lặp đi lặp lại, kèm theo cảm giác mệt mỏi, đầu óc nặng nề khi thức dậy, đó có thể là dấu hiệu nhịp sinh học đang bị xáo trộn.

Những người có thói quen thức khuya nhưng lại phải dậy sớm đi làm thường rơi vào trạng thái “ngủ nhưng không nghỉ”. Não bộ duy trì mức cảnh giác cao, khiến giấc ngủ nông và dễ bị gián đoạn. Lâu dài, điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng giấc ngủ mà còn làm tăng nguy cơ rối loạn lo âu và suy giảm hiệu suất ban ngày.

Não bộ có thể “tự hẹn giờ”

Một khả năng ít được biết đến hơn là não bộ có thể tự hình thành mốc thời gian thức dậy thông qua sự ghi nhớ và kỳ vọng. Một số nghiên cứu thần kinh học cho thấy con người có thể điều chỉnh phản ứng sinh lý dựa trên sự hình dung và niềm tin, hiện tượng thường được ghi nhận ở vận động viên thi đấu chuyên nghiệp.

Cũng theo TS. Matsumura, trong một số trường hợp, việc liên tục đặt mục tiêu phải thức dậy vào một giờ nhất định có thể giúp não bộ hình thành cơ chế dự đoán thời gian. Khi điều này lặp lại đủ lâu và không đi ngược nhịp sinh học tự nhiên, cơ thể có thể chủ động đánh thức bản thân mà không cần tín hiệu bên ngoài.

Dù vậy, khả năng này chưa được nghiên cứu đầy đủ và không nên xem là phương pháp thay thế cho đồng hồ báo thức. Việc cố ép bản thân thức dậy vào một thời điểm không phù hợp với thời lượng ngủ cần thiết có thể gây phản tác dụng, dẫn đến thiếu ngủ kéo dài.

Thức dậy trước chuông báo thức không phải lúc nào cũng đáng lo. Tuy nhiên, nếu tình trạng này đi kèm mệt mỏi, lo âu, khó ngủ lại hoặc buồn ngủ ban ngày, đó có thể là dấu hiệu cho thấy lịch sinh hoạt hiện tại chưa phù hợp. Duy trì giờ ngủ – thức ổn định, hạn chế căng thẳng trước khi ngủ và tiếp xúc ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng vẫn là những yếu tố nền tảng giúp nhịp sinh học vận hành khỏe mạnh.

Trong mọi trường hợp, chuông báo thức vẫn nên được xem là “phương án dự phòng” cần thiết, ngay cả khi “báo thức” của cơ thể chính xác đến bất ngờ.

 

Thiết lập lại “nhịp sinh học” để bảo vệ sức khỏe toàn diện

"Cài đặt lại" nhịp sinh học với 4 thói quen cơ bản

Phát hiện mối liên hệ giữa chu kỳ kinh nguyệt và nhịp sinh học

Lời khuyên về ăn uống từ chuyên gia nghiên cứu nhịp sinh học